Trên cơ sở kế thừa những quy định còn phù hợp của Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013, Luật mới đã bổ sung, hoàn thiện nhiều quy định nhằm tháo gỡ vướng mắc từ thực tiễn, nâng cao chất lượng hoạt động hòa giải, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, đồng thời đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án.
Thiết lập hành lang pháp lý vững chắc về bảo mật thông tin: Lần đầu tiên Luật Hòa giải ở cơ sở bổ sung riêng 01 điều mới (Điều 5) quy định cụ thể và toàn diện về bảo mật thông tin trong công tác hòa giải.
Nâng cao trách nhiệm bảo vệ tính mạng và sức khỏe: Lần đầu tiên Luật bổ sung nghĩa vụ cho hòa giải viên và trách nhiệm của chính quyền cơ sở trong việc phối hợp thực hiện các biện pháp phòng ngừa khi nhận thấy mâu thuẫn, tranh chấp có thể dẫn đến hành vi bạo lực gây ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng của các bên và những người khác.
Mở rộng nguồn lực, siết chặt chuẩn mực hòa giải viên: Lần đầu tiên Luật quy định đối với hòa giải viên phải là người “cư trú tại cơ sở” (bao gồm cả người thường trú và tạm trú) thay cho quy định trước đây là người “thường trú tại cơ sở”; đồng thời quy định chặt chẽ các trường hợp không đủ tiêu chuẩn như đang trong thời hạn kỷ luật, áp dụng biện pháp xử lý hành chính, chấp hành án hình sự hoặc chưa xóa án tích.
Đột phá phương thức bầu chọn linh hoạt: Lần đầu tiên việc bầu hòa giải viên được phép kết hợp nhiều hình thức thay vì chỉ một hình thức đơn lẻ. Quy định này nhằm khắc phục những vướng mắc trong quá trình triển khai việc bầu hòa giải viên trên thực tiễn tạo sự chủ động, linh hoạt cho địa phương, nhất là trong bối cảnh quy mô thôn, tổ dân phố mở rộng sau khi thực hiện sắp xếp.
Gỡ bỏ rào cản ngôn ngữ với cơ chế hỗ trợ phiên dịch: Lần đầu tiên Luật ghi nhận quyền của các bên trong việc lựa chọn, đề xuất, đề nghị thay đổi người phiên dịch, gắn liền với nghĩa vụ của hòa giải viên trong việc đề xuất UBND cấp xã hỗ trợ bố trí phiên dịch.
Cơ chế huy động người được mời tham gia nâng cao chất lượng hòa giải: Lần đầu tiên Luật quy định rõ cơ chế huy động, phát huy vai trò và trí tuệ của những người được mời tham gia trực tiếp vào quá trình hòa giải nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết các mâu thuẫn phức tạp ở cơ sở.
Cơ chế chỉ định hòa giải viên khắc phục khó khăn từ thực tiễn: Luật bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên linh hoạt nhằm kịp thời tháo gỡ những vướng mắc, khó khăn phát sinh trong thực tiễn bầu hòa giải viên tại địa phương.
Tiếp thêm động lực, nâng cao trách nhiệm của nhà nước “bảo đảm kinh phí” cho công tác này nhằm khơi thông điểm nghẽn: Luật quy định “nhà nước bảo đảm kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở”; đồng thời tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn của Luật năm 2013, hoàn thiện cơ sở pháp lý nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.
Khuyến khích chuyển đổi số, bảo đảm tính khả thi, đáp ứng yêu cầu thực tiễn: Lần đầu tiên yêu cầu chuyển đổi số được lồng ghép toàn diện vào trong Luật, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Thể chế hóa giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án: Luật thể chế hóa sâu sắc chủ trương của Đảng về phát triển các thiết chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án bằng việc quy định các bên có quyền yêu cầu Toà án nhân dân có thẩm quyền công nhận kết quả hoà giải thành theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự; quy định này góp phần bảo đảm giá trị pháp lý của hòa giải thành trên cơ sở đồng thuận của các bên.
Việc Quốc hội thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 là dấu mốc quan trọng trong hoàn thiện thể chế về hòa giải ở cơ sở, tạo cơ sở pháp lý để hoạt động này tiếp tục phát huy vai trò trong giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp từ sớm, từ cơ sở, góp phần củng cố đoàn kết cộng đồng, phòng ngừa vi phạm pháp luật và xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật ngay tại cơ sở.
