Dạy cho trẻ kỹ năng tự nhận diện nguy cơ
Cuối tháng 6, Công an xã Minh Tân, tỉnh Tuyên Quang kịp thời giải cứu hai học sinh người H’Mông sinh năm 2010 và 2011 bị dụ dỗ qua TikTok bằng lời mời “việc nhẹ, lương cao”. Tháng 2/2026, Công an tỉnh Quảng Ninh xử lý một kênh YouTube đăng tải nội dung giả mạo, độc hại, ảnh hưởng đến trẻ em. Tháng 8, Công an Hà Nội cảnh báo thủ đoạn lập trang Facebook giả mạo tổ chức giải chạy dành cho trẻ em, sử dụng hình ảnh một sự kiện có thật để đánh vào tâm lý phụ huynh. Từ một tài khoản trên mạng đến nguy cơ ngoài đời thực, khoảng cách đôi khi chỉ là vài cuộc trò chuyện.
Cùng với những phương thức quen thuộc như bắt nạt, lừa đảo, dụ dỗ hay tiếp cận trẻ để khai thác thông tin riêng tư, trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo thêm nhiều rủi ro mới. Hình ảnh của trẻ được chia sẻ trong đời sống hằng ngày có thể bị chỉnh sửa, biến đổi hoặc sử dụng để tạo ra nội dung giả (với nhiều mục đích xấu) mà người dùng khó nhận biết.
Những câu chuyện ấy đang cùng cảnh báo một thực tế: Trẻ em đang bước vào không gian số với tốc độ cao hơn khả năng người lớn có thể dự đoán các nguy cơ. Vì thế, việc dạy trẻ các kỹ năng an toàn trên mạng là yêu cầu cấp thiết. Không còn chỉ là những lời nhắc “không nói chuyện với người lạ”, “không chia sẻ mật khẩu” hay “không bấm vào đường link lạ”, nhiều chương trình bắt đầu tạo cơ hội để trẻ tự nhận diện vấn đề và nói về trải nghiệm của mình.
Tại Chương trình “Thiếu niên nói 2026: Đồng kiến tạo giải pháp an toàn số và sức khỏe số” do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển Bền vững Việt Nam MSD và TikTok đồng tổ chức mới đây, học sinh các trường tham gia được trao đổi trực tiếp về mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo-AI và sức khỏe số. Cô giáo Phạm Thị Huyền (Trường THCS Vân Canh) đưa theo bốn học sinh đến tham dự chia sẻ: Cô đã rất bất ngờ với các câu chuyện của học sinh về trải nghiệm thực tế trên môi trường số, đồng thời cô cũng không khỏi tự hào khi chứng kiến học sinh của mình có thể mạnh dạn nói lên ý kiến, mong muốn của các em về một không gian ảo an toàn và lành mạnh.
Rõ ràng, khi được trao cơ hội, chính trẻ em có thể tham gia việc tìm giải pháp.
Tăng cường sức mạnh cho mạng lưới bảo vệ trẻ em
Bên cạnh những điểm sáng trong việc nâng cao kỹ năng cho đối tượng trung tâm là trẻ em, công tác nâng cao kỹ năng bảo vệ trẻ trên không gian mạng cho nhiều đối tượng cũng đang được quan tâm. Mới đây, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đã tổ chức tập huấn về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng với sự tham gia của cán bộ hội, đơn vị đối tác, lực lượng công an cơ sở và các đơn vị liên quan. Nội dung không chỉ cập nhật những điểm mới của Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030, mà còn trao đổi về đặc điểm của môi trường trực tuyến như tính kết nối, ẩn danh, công khai và khả năng thông tin tồn tại lâu dài.
Đáng chú ý, việc tập huấn không chỉ dừng lại ở một buổi học. Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đang hoàn thiện các tài liệu hướng dẫn dành cho cha mẹ, người chăm sóc, trẻ em và người làm công tác bảo vệ trẻ em; đồng thời phát triển các chương trình “Cha mẹ đồng hành cùng con trên môi trường trực tuyến”, tham vấn trẻ hằng năm và nghiên cứu về sức khỏe tinh thần số. Trên hệ thống tài liệu của Hội hiện đã có “Bộ cẩm nang về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng”, bên cạnh các tài liệu về quyền trẻ em và phòng, chống bạo lực, xâm hại.
Theo ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cùng với việc trang bị kỹ năng cho trẻ cần hình thành những cơ chế để các em được tham vấn, được tham gia và có người đồng hành trong môi trường trực tuyến. Vì thế, Hội hướng tới xây dựng “Nhóm trẻ tư vấn kỹ thuật số”, tổ chức tham vấn trẻ hằng năm về môi trường mạng và hỗ trợ cha mẹ đồng hành cùng con.
Thực tế ở cơ sở cũng cho thấy vì sao việc cập nhật năng lực này cần được làm thường xuyên. Đại diện Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 chia sẻ: Nhiều cán bộ địa phương, cán bộ cấp phường phải làm việc kiêm nhiệm, thiếu nhân sự chuyên sâu về công nghệ và an toàn mạng; sự phối hợp giữa các bên đôi khi còn chậm, trong khi một bộ phận phụ huynh chưa có đủ kiến thức số. Do đó, việc phối hợp giữa tổng đài với địa phương đôi khi còn nhiều vấn đề. Bởi vậy, Cục Trẻ em (Bộ Y tế) thường xuyên cử cán bộ chuyên trách, mời chuyên gia đến từng địa phương để tổ chức tập huấn các kỹ năng cần thiết trong việc bảo vệ trẻ trên không gian mạng thích ứng với bối cảnh mới. Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030 cũng đang mở rộng việc đào tạo tới nhiều nhóm cùng tham gia bảo vệ trẻ. Bộ Y tế đã xác định việc nâng cao kỹ năng nhận diện nguy cơ, sử dụng internet an toàn và nghiên cứu tác động của môi trường số tới sức khỏe thể chất, tinh thần của trẻ là một phần công việc trong giai đoạn mới.
Kết quả khảo sát được Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam công bố đầu năm 2026 cho thấy, 100% trẻ em tham gia khảo sát từng gặp hoặc chứng kiến ít nhất một rủi ro trên môi trường mạng. Khoảng 53% gặp nội dung độc hại, không phù hợp; 52% gặp thông tin sai lệch; 40% gặp lừa đảo, xúc phạm hoặc đe dọa và 35% gặp bắt nạt trực tuyến.
