Chủ trương đúng đắn
Thống kê cho thấy, cả nước hiện có hơn 75 triệu mô-tô, xe gắn máy đang lưu hành. Riêng Hà Nội có hơn bảy triệu xe, Thành phố Hồ Chí Minh hơn 10 triệu xe; trong đó khoảng 70% xe máy đã sử dụng trên 10 năm. Đây là nhóm phương tiện cần được lưu ý trong kiểm soát phát thải.
Theo TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, giao thông là một trong những nguồn gây ô nhiễm chính tại các đô thị. Lượng phát thải của mỗi xe máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch có thể không lớn, nhưng với số lượng phương tiện lên tới hàng triệu, tổng lượng phát thải ra môi trường là đáng kể.
Từ thực tế sửa chữa, bảo dưỡng phương tiện, anh Nguyễn Văn Đặng, chủ một cơ sở sửa chữa mô- tô, xe máy tại xã Hòa Xá (Hà Nội), cho biết: Xe sử dụng lâu năm thường phát thải nhiều hơn do động cơ xuống cấp và không được bảo dưỡng đúng định kỳ. Động cơ bị mòn khiến quá trình đốt nhiên liệu kém hiệu quả; trong khi bugi, lọc gió và các bộ phận liên quan không được vệ sinh, thay thế đúng hạn có thể khiến nhiên liệu cháy không hoàn toàn, làm gia tăng các chất ô nhiễm trong khí thải.
Trong bối cảnh chất lượng không khí tại các đô thị chịu nhiều sức ép, kiểm soát khí thải xe máy vì thế là yêu cầu cần thiết để từng bước giảm nguồn phát thải từ giao thông. Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 13/2026/QĐ-TTg quy định lộ trình áp dụng Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải xe mô-tô, xe gắn máy tham gia giao thông đường bộ. Cùng đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải đối với xe mô-tô, xe gắn máy tham gia giao thông đường bộ, đồng thời quy định lộ trình kiểm định khí thải.
Không để xe cũ trở thành “rác thải”
Kiểm soát khí thải và chuyển đổi sang phương tiện xanh là xu hướng tất yếu, nhưng để chính sách đi vào cuộc sống, cần tính toán đồng thời cả “đầu vào” và “đầu ra” của quá trình chuyển đổi. Đặc biệt, khi một lượng lớn xe máy cũ được thay thế, câu hỏi đặt ra là: Những phương tiện này sẽ đi đâu, được thu hồi và xử lý như thế nào? Theo các chuyên gia giao thông, tiêu chí xác định một chiếc xe máy cũ cần loại bỏ hiện vẫn cần được làm rõ. Nếu chỉ căn cứ vào tuổi đời để yêu cầu tiêu hủy có thể dẫn tới lãng phí tài sản xã hội, bởi không phải phương tiện đã sử dụng lâu năm nào cũng đồng nghĩa với việc không còn khả năng vận hành an toàn hoặc phát thải vượt ngưỡng.
Làm rõ vấn đề, chuyên gia giao thông Lê Trung Hiếu chỉ ra: Chính sách thu hồi, hỗ trợ đổi xe cần được thiết kế chặt chẽ để tránh bị lợi dụng. Nếu quy định chưa rõ ràng, có thể xuất hiện tình trạng thu gom xe máy cũ, hư hỏng với giá rẻ rồi đưa vào chương trình thu hồi để hưởng hỗ trợ. Vì vậy, cần xác định rõ đối tượng thụ hưởng, điều kiện phương tiện và quy trình thu hồi, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát minh bạch, chặt chẽ để bảo đảm chính sách đến đúng người, đúng mục tiêu.
Ở góc độ xã hội, PGS, TS Bùi Thị An, Viện trưởng Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, phân tích: Kiểm soát khí thải giao thông cần được xem là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược xây dựng đô thị xanh của Thủ đô nói riêng và cả nước nói chung. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cũng cần tính đến sinh kế của người dân, bởi xe máy cũ vẫn là phương tiện mưu sinh của không ít lao động có thu nhập thấp. “Chính sách kiểm soát khí thải cần đi kèm các giải pháp hỗ trợ phù hợp, giúp người dân từng bước chuyển sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch mà không tạo thêm gánh nặng kinh tế” - PGS, TS Bùi Thị An nhấn mạnh.
Cũng theo bà Bùi Thị An, Hà Nội đang nghiên cứu chính sách hỗ trợ chuyển đổi phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện sử dụng năng lượng xanh theo từng nhóm đối tượng. Đây là hướng đi cần thiết, song song đó, thành phố cũng cần sớm tính toán phương án thu hồi, xử lý lượng xe máy cũ được thay thế, tránh để quá trình chuyển đổi tạo ra một áp lực mới cho môi trường.
Nếu không có một quy trình thu hồi, phân loại, tháo dỡ và tái chế phù hợp, những chiếc xe bị loại khỏi đường phố có thể tiếp tục trở thành nguồn chất thải gây sức ép lên môi trường. Do đó, vấn đề xử lý xe hết vòng đời cần được đưa vào ngay trong khung chính sách kiểm soát khí thải và chuyển đổi phương tiện, thay vì chờ đến khi lượng xe thải loại gia tăng mới tìm cách giải quyết.
Theo lộ trình, từ tháng 7/2027, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh bắt đầu kiểm định khí thải xe máy. Đến năm 2028, xe máy tại hai thành phố này phải đáp ứng mức khí thải theo quy chuẩn, trong đó mức 2 quy định nồng độ CO tối đa 4,5% và HC đối với động cơ 4 kỳ tối đa 1.200 phần triệu (ppm thể tích). Từ tháng 7/2028, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ và Huế cũng bắt đầu thực hiện kiểm định khí thải xe máy.
