Một bộ sách nhiều biến động
Theo Quyết định số 3588/QĐ-BGDĐT, được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 26/12/2025, năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước sử dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất, là bộ Kết nối tri thức với cuộc sống của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Sự thay đổi về đầu sách diễn ra trong bối cảnh cả nước sắp xếp lại đơn vị hành chính, hệ thống trường lớp cũng được tổ chức lại dẫn đến quy mô học sinh cũng bị biến động...
Đáp ứng nhu cầu sách giáo khoa cho năm học mới, tính đến ngày 19/9, khoảng 99,75% nhu cầu sách đã được phát hành, song vẫn còn khoảng 900.000 bản chưa đến tay học sinh. Tiếp đó, con số này khi được công bố vào ngày 21/9 đã giảm xuống còn hơn 776.000 bản, tương đương khoảng 0,31% tổng nhu cầu.
Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng, các Sở Giáo dục và Đào tạo trên khắp cả nước đang nhanh chóng rà soát lại nhu cầu về sách giáo khoa đến từng trường, từng lớp, đối với từng đầu sách để xác định chính xác nơi nào còn thiếu. Sau đó, ưu tiên điều chuyển từ nơi thừa sang nơi thiếu. Đối với những đầu sách không thể điều chuyển, sẽ thống kê số liệu để phối hợp chặt chẽ với nhà xuất bản in bổ sung. Về phía Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tính đến giữa tháng 9, cũng đã điều chuyển hơn 8 triệu bản sách giáo khoa giữa các vùng miền, đồng thời tiếp tục in bổ sung khoảng 17,13 triệu bản trong tháng 9 và đầu tháng 10 để đáp ứng nhu cầu phát sinh.
Trong thời gian chờ sách giấy, nhiều trường đã chủ động sử dụng sách thư viện, sách cũ còn dùng được, cung cấp sách điện tử và chuẩn bị phiếu học tập, tài liệu để việc dạy và học không bị ngắt quãng. Như tại Điện Biên, ngành giáo dục đang điều chuyển sách giữa các trường, tận dụng sách của học sinh khóa trước, ưu tiên các trường vùng sâu, vùng xa, biên giới.
Lý giải về nguyên nhân của tình trạng thiếu sách giáo khoa, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết, một phần nguyên nhân đến từ sự gia tăng mạnh của nhu cầu thực tế so dự báo ban đầu. Bên cạnh đó, là tác động bởi những biến động về trường, lớp, học sinh. Thêm nữa, việc đăng ký sách tại một số địa phương, thí dụ như tại các tỉnh địa bàn còn thiếu sách, với nhà xuất bản mới chỉ từ tháng 8 nên khá gấp gáp về thời gian thực hiện. Theo đại diện nhà xuất bản, nhu cầu phát sinh năm nay tăng gần 69,9 triệu bản, tương đương 39,7% so dự báo ban đầu.
Từ góc độ người tham gia biên soạn bộ sách, cụ thể là môn Giáo dục công dân lớp 6 và lớp 9, bà Nguyễn Hoàng Anh, Giám đốc Trung tâm Sức khỏe gia đình và Phát triển Cộng đồng - CFC Việt Nam cho biết, việc sáp nhập tỉnh khiến một số nội dung phải được rà soát, chỉnh sửa để phù hợp bối cảnh mới, đặc biệt ở nội dung các môn như Lịch sử, Địa lý, do đó cần thêm thời gian cho việc hiệu chỉnh, in ấn và xuất bản.
Tại phiên giải trình với Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ngày 20/9, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn một lần nữa thừa nhận việc dự báo nhu cầu, lập kế hoạch của ngành và từng địa phương chưa chính xác, dẫn tới thừa, thiếu cục bộ. Bộ cho biết sẽ nghiêm túc rút kinh nghiệm và tăng cường giám sát việc lập kế hoạch, dự báo những năm tới.
Bài học lớn đối với ngành giáo dục
Nhìn nhận về bài học lớn rút ra trong việc cung ứng sách giáo khoa năm học 2026-2027, nhà giáo Nguyễn Tùng Lâm thẳng thắn: “Quan trọng hơn cả phải là một sự chỉ đạo thông suốt. Chủ trương của Bộ là thống nhất sách, mỗi Sở của mỗi tỉnh, thành phố phải thống nhất chỉ đạo đến từng xã, phường, các xã, phường phổ biến đến các trường, rồi từ trường phụ huynh mới có thể làm theo mà không lúng túng”.
Quả vậy, soi chiếu vào thực tế tại Trường tiểu học Long Biên (Hà Nội) có thể thấy rõ điều đó. Trước khi năm học mới chính thức bắt đầu, tất cả học sinh đều đã nhận đủ bộ sách giáo khoa. Hiệu trưởng Nguyễn Thị Hằng chia sẻ: “Được sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân phường Long Biên, chúng tôi đã tổ chức cho cha mẹ học sinh đăng ký mua sách cho con từ cuối năm học 2025-2026. Do đó, trước khi nghỉ hè trường đã nhận được sách của nhà xuất bản và phát cho các con. Đặc biệt, tất cả các trường trong địa bàn phường đều thực hiện theo chủ trương, hướng dẫn trên, nên đến khi có sáp nhập trường, chúng tôi cũng không gặp phải khó khăn nào”. Ở góc độ tác động chính sách đến cộng đồng, bà Nguyễn Hoàng Anh cũng đề xuất: “Bộ và ngay cả các Sở cũng cần đẩy mạnh hơn nữa công tác truyền thông về những điểm đổi mới trong chính sách. Qua đó, phụ huynh kịp thời nắm bắt thông tin để phối hợp cùng nhà trường đáp ứng những đòi hỏi trong công tác chuẩn bị cho năm học mới”.
Điều quan trọng cần phải được nhắc đến, đó là một bộ sách giáo khoa thống nhất chỉ thật sự phát huy lợi thế khi đi cùng một hệ thống dữ liệu đủ chính xác và cập nhật kịp thời những biến động. Hiện đây vẫn là khoảng trống cần được lấp đầy đối với ngành giáo dục. Thêm nữa, theo chuyên gia Nguyễn Hoàng Anh, ngành giáo dục cần quan tâm hơn đến những hình thức học liệu đa dạng và khả năng thích ứng của cả nền giáo dục trước biến động. Cách nhìn này gợi thêm một hướng phát triển mới. Đó là một hệ thống học liệu hiện đại không nên chỉ phụ thuộc vào khả năng đưa đủ sách giấy bao phủ mạng lưới trường học vào một thời điểm nhất định.
Sách điện tử, thư viện, khả năng tái sử dụng sách giáo khoa, học liệu dùng chung và năng lực khai thác nhiều nguồn học liệu của giáo viên có thể trở thành những lớp dự phòng cần thiết. Khi đó, nếu một mắt xích của chuỗi cung ứng gặp trục trặc, việc dạy và học vẫn được bảo đảm xuyên suốt.
