Chi phí cho khám, chữa bệnh vẫn cao
Theo ThS Hoàng Trung Tuấn, Phó vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế, Bộ Y tế: Tính đến hết 6 tháng đầu năm 2026, cả nước có 98,68 triệu người đã tham gia bảo hiểm y tế - tăng 8,1% so với cùng kỳ của năm 2025. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế so với dân số Việt Nam hiện đạt 95,47%.
Cũng trong 6 tháng đầu năm 2026, có 94,4 triệu lượt người khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế với tổng chi phí là 84,8 nghìn tỷ đồng (tăng 8.420,5 tỷ đồng - 11,1% so với cùng kỳ năm 2025).
Hiện nay, người tham gia bảo hiểm y tế được hưởng theo ba mức quyền lợi là 80%, 95% và 100%. Chẳng hạn, với người có mức hưởng 80%, nếu đi khám ngoại trú trái tuyến tại bệnh viện được xếp cấp cơ bản với tổng chi phí khám, chữa bệnh là 1 triệu đồng, Quỹ Bảo hiểm y tế sẽ thanh toán 400.000 đồng, tương đương 50% của mức hưởng 80%, phần còn lại người bệnh tự chi trả.
Nguồn tài chính của hệ thống y tế Việt Nam hiện gồm sáu nhóm: ngân sách nhà nước, bảo hiểm y tế, bảo hiểm y tế tự nguyện, nguồn tài chính từ các tổ chức phi lợi nhuận phục vụ hộ gia đình, nguồn đóng góp của doanh nghiệp và chi trả trực tiếp từ tiền túi của người dân. Tuy nhiên, cơ cấu tài chính trên còn mất cân đối khi trong các nhóm trên thì nguồn chi phí từ hộ gia đình vẫn là nguồn chi lớn nhất. Tiền người dân tự chi trả cho y tế vẫn chiếm gần 40% tổng chi tiêu y tế, duy trì khoảng 40-45% từ năm 2017 đến nay.
Trong khi đó, thời gian qua, trong chi phí y tế, có nhiều thuốc mới có thể giúp nâng cao hiệu quả điều trị, kéo dài thời gian sống, giảm biến chứng hoặc cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh. Song, thuốc chưa nằm trong phạm vi thanh toán của bảo hiểm y tế thì người bệnh phải tự chi trả một khoản chi phí rất lớn, hoặc không đủ khả năng tiếp cận phương pháp điều trị phù hợp. Như bác sĩ Nguyễn Duy Anh, chuyên gia ung bướu, chia sẻ: Bệnh mạn tính và ung thư ngày càng gia tăng trong khi các phương pháp điều trị mới liên tục xuất hiện. Điều trị đa mô thức, thuốc điều trị đích, liệu pháp sinh học, miễn dịch hay ghép tế bào gốc giúp tăng cơ hội sống nhưng cũng làm chi phí điều trị tăng đáng kể. Vì vậy, các loại thuốc này càng sớm được bổ sung danh mục bảo hiểm y tế chi trả, cơ hội điều trị của người bệnh càng tăng.
Về vấn đề này, bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm y tế, Bộ Y tế cho biết: Số người tham gia bảo hiểm y tế và mức chi từ quỹ đều tăng qua các năm, trong khi nguồn quỹ có giới hạn, mức đóng đã được duy trì trong nhiều năm. Trong bối cảnh nhu cầu chi trả tăng, nhiều thuốc mới có giá thành cao và phạm vi quyền lợi ngày càng mở rộng, việc cân đối quỹ về dài hạn sẽ ngày càng khó khăn nếu cơ chế tài chính không thay đổi.
Ngoài ra trên thực tế, có một số thuốc đắt tiền, bảo hiểm y tế hiện chỉ thanh toán một phần, chẳng hạn 50% hoặc 70%, người bệnh vẫn phải tự chi trả khoản còn lại khá lớn. Điều này đặt ra yêu cầu phải tìm thêm những nguồn lực mới cho y tế, đồng thời thiết kế cơ chế tài chính linh hoạt hơn để vừa bảo đảm khả năng chi trả của Quỹ Bảo hiểm y tế, vừa tăng mức độ bảo vệ người dân trước rủi ro bệnh tật. “Nếu chúng ta muốn miễn viện phí toàn dân ở mức cơ bản, muốn tăng quyền lợi, các gói sàng lọc dự phòng bệnh tật, chi cho phòng bệnh và các hoạt động khác, chi hỗ trợ một phần cho khám sức khỏe định kỳ và trong lộ trình tăng giá viện phí theo tiền lương tăng…, chắc chắn sẽ phải tính tổng thể các quyền lợi bảo hiểm y tế, từ đó xác định mức đóng cho phù hợp và cân đối”, bà Trang nhấn mạnh.
Đây cũng chính là những yêu cầu đặt ra nhằm từng bước mở rộng quyền lợi chăm sóc sức khỏe, giảm chi phí y tế cho người dân, góp phần thực hiện thành công Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe cho Nhân dân. Nghị quyết đặt mục tiêu giảm tỷ lệ chi tiền túi xuống 20-30%, qua đó tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và bảo vệ người dân trước rủi ro tài chính do bệnh tật.
Đề xuất thuế tiêu thụ đặc biệt bổ sung nguồn lực cho y tế
Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, bệnh không lây nhiễm gia tăng và chi phí y tế ngày càng cao. Đặc biệt, hiện nay nhu cầu khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế tăng nhanh, song thu bảo hiểm y tế tăng chậm hơn chi bảo hiểm y tế và phụ thuộc nhiều vào ngân sách nhà nước (khoảng 50%) số thu. Do vậy, việc đổi mới các giải pháp tài chính nhằm bảo đảm nâng cao năng lực của hệ thống y tế là cấp thiết.
Một đề xuất đáng chú ý mới đây là dành thêm nguồn thu từ những sản phẩm có hại cho sức khỏe để đầu tư trở lại cho y tế. Nghiên cứu của Viện Chiến lược và chính sách y tế, Bộ Y tế đề xuất mô hình phân bổ linh hoạt, trong đó 60-80% nguồn thu bổ sung có thể dành cho Quỹ Bảo hiểm y tế, phần còn lại cho Quỹ Phòng bệnh và ngân sách chung, theo lộ trình thể chế hóa giai đoạn 2026-2030.
Tiến sĩ Ong Thế Duệ, Trưởng khoa Tài chính y tế (Viện Chiến lược và chính sách y tế) cho hay: Một trong những hướng đi là huy động thêm nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe như thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế như cách một số quốc gia đã làm. Đơn cử như tại Philippines, nguồn thu từ cải cách thuế thuốc lá và rượu được đưa qua cơ chế ngân sách được định hướng cho y tế và mở rộng bao phủ bảo hiểm y tế. Còn tại Thái Lan áp dụng phụ thu 2% trên thuế thuốc lá và rượu để tài trợ cho ThaiHealth - một quỹ hoạt động theo cơ chế riêng, tập trung vào nâng cao sức khỏe, phòng bệnh và thay đổi hành vi.
Tại Việt Nam, thuế tiêu thụ đặc biệt hiện áp dụng đối với thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường và các nhóm sản phẩm này đang được điều chỉnh theo hướng tăng dần mức thuế. Theo Tiến sĩ Duệ, đây là cơ hội để vừa tiếp tục sử dụng thuế như công cụ giảm tiêu dùng sản phẩm có hại, vừa tạo thêm dư địa nguồn lực cho các mục tiêu y tế. Theo đó, nguồn thu này cần mang tính bổ sung, không thay thế trách nhiệm chi ngân sách nhà nước cho y tế. Nguồn lực tăng thêm có thể ưu tiên cho y tế, bảo hiểm y tế hoặc phòng bệnh.
ThS Hoàng Trung Tuấn cho biết thêm: Theo lộ trình đến năm 2027, Bộ Y tế dự kiến xây dựng nghị định tăng mức đóng bảo hiểm y tế gắn với mở rộng quyền lợi; thí điểm thanh toán theo nhóm chẩn đoán (DRG) và hỗ trợ trực tiếp một số đối tượng tham gia bảo hiểm y tế nhằm giảm chi phí cùng chi trả. Giai đoạn 2028-2029, tiếp tục nghiên cứu đa dạng hóa các gói bảo hiểm y tế, mở rộng nguồn thu và thí điểm sử dụng một phần nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường cho các dịch vụ phòng bệnh.
Các chuyên gia cho rằng, trong giai đoạn tới cần nghiên cứu sử dụng nguồn thu mới để chi trả cho phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc và phát hiện sớm bệnh, nhất là bệnh không lây nhiễm. Cùng với đó là yêu cầu sử dụng Quỹ Bảo hiểm y tế hiệu quả hơn, từ lựa chọn thuốc, thiết bị y tế và dịch vụ kỹ thuật bảo đảm chi phí, tăng hiệu quả đàm phán giá đến kiểm soát lạm dụng, trục lợi quỹ.
Chuyển dịch tài chính y tế từ chi trả thụ động sang đầu tư chủ động cho phòng bệnh là hướng đi cần thiết để vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa nâng cao tính bền vững của Quỹ Bảo hiểm y tế. Bởi vậy, bài toán tài chính y tế những năm tới không chỉ nằm ở câu hỏi có thêm bao nhiêu tiền, mà quan trọng hơn là tiền đến từ đâu và được sử dụng như thế nào?
Với cách tiếp cận đa nguồn lực, cùng sự phối hợp giữa Nhà nước, khu vực tư nhân và các bên liên quan, Việt Nam có cơ hội thu hẹp khoảng cách giữa nguồn lực hiện có và nguồn lực cần thiết để thực hiện các cam kết đến năm 2030, hướng tới một nền tảng tài chính bền vững hơn cho bảo hiểm y tế toàn dân■
Việt Nam có thể tập trung vào ba hướng lớn để tăng nguồn lực cho hệ thống y tế. Trước hết là tăng nguồn thu công. Ngoài ngân sách nhà nước, có thể nghiên cứu dành một phần nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường, thậm chí một phần nguồn thu từ xổ số cho y tế. Thứ hai là tăng cường cơ chế chia sẻ tài chính thông qua bảo hiểm y tế, kết hợp với các hình thức bổ sung như bảo hiểm y tế bổ sung hoặc tài khoản tiết kiệm y tế. Thứ ba là sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, đặc biệt với các thuốc và công nghệ mới có chi phí rất cao".
TS Jennifer Gill, Phó Giám đốc Nhóm Nghiên cứu Công nghệ y tế (Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London).
