Những góc nhìn đa chiều về đạo đức
Miyazaki Hayao sinh năm 1941 tại Tokyo, trong thời kỳ khốc liệt của Chiến tranh Thái Bình Dương. Cha ông, Miyazaki Katsuji, là giám đốc của xưởng máy bay Miyazaki Airplane. Bối cảnh này đã nuôi dưỡng trong cậu bé nhà Miyazaki niềm đam mê mãnh liệt với máy bay và cơ khí, biến chúng thành biểu tượng của sự tự do, mơ ước trong rất nhiều thước phim của ông sau này như: Laputa: Castle in the Sky, Porco Rosso, The Wind Rises…
Tuy nhiên, việc sinh ra trong gia đình sống bằng việc sản xuất vũ khí chiến tranh, chứng kiến sự tàn phá của cuộc chiến đã tạo nên những mặc cảm và xung đột nội tâm sâu sắc trong tâm hồn Hayao. Suốt thời tuổi trẻ và đến cả sau này, ông luôn mang cảm giác tội lỗi cũng như sự hoài nghi về vai trò của công nghệ, khiến các cỗ máy vĩ đại trong các tác phẩm của ông luôn đi kèm với khả năng hủy diệt. Điều này định hình nên "Chủ nghĩa hòa bình tuyệt đối" trong mọi tác phẩm của Miyazaki.
Hành trình của các nhân vật trong phim của Miyazaki Hayao, dù là trẻ em hay người trưởng thành, đều là một hành trình đối diện với nội tâm để học cách trưởng thành, như cách mà chính ông phải vượt qua. Các nhân vật Miyazaki tạo ra hiếm khi là phản diện thuần túy; mà hầu hết đều có sự mâu thuẫn nội tâm với những động cơ phức tạp. Quan điểm của ông về việc sáng tạo nhân vật luôn khiến khán giả phải suy ngẫm, về tính đa chiều của đạo đức: "Ngay cả kẻ ác cũng có lý do của riêng họ".
Trong những câu chuyện đó, ông luôn đẩy các nhân vật chính vào những tình huống xung đột gay gắt, nhưng sẽ trao cho họ sứ mệnh và con đường để vượt qua và chiến thắng bằng hòa giải, thay vì tham gia vào vòng xoáy hủy diệt. Điều này thể hiện triết lý cốt lõi, trở thành lằn ranh đạo đức trong thế giới điện ảnh của Miyazaki: "Sự trả thù là một vòng xoáy không hồi kết. Tôi không thể làm một bộ phim mà sự kết thúc lại là cái chết của kẻ xấu".
Bên cạnh ảnh hưởng từ chiến tranh, hình tượng người mẹ mạnh mẽ, kiên cường của ông, người đã phải vật lộn với bệnh lao xương trong nhiều năm, là nguồn cảm hứng trực tiếp cho các nhân vật nữ chính của Miyazaki. Tinh thần độc lập, sự dũng cảm và lòng tự trọng của mẹ ông đã trở thành khuôn mẫu cho hầu hết các nữ anh hùng trong phim: Họ là những người dấn thân, đầy trách nhiệm và không bao giờ dựa dẫm vào người khác để tìm kiếm sự cứu rỗi, một đặc điểm nổi bật và tiên phong trong thế giới hoạt hình.
Triết lý "Khoảng không"
Có một thực tế, khi nội tâm càng phức tạp và sâu sắc, người nghệ sĩ sáng tạo càng có xu hướng tìm về những điều tối giản và thuần khiết nhất. Miyazaki Hayao là minh chứng điển hình cho xu hướng này. Phong cách nghệ thuật của ông không chỉ là sự kết hợp độc đáo giữa vẻ đẹp truyền thống và kỹ thuật kể chuyện hiện đại, mà còn là kết quả của một triết lý sâu sắc được xây dựng trên nền tảng
của sự tĩnh lặng, chậm rãi và nguyên bản.
Triết lý này được thể hiện qua việc ông sử dụng những "Khoảng trống" (Tiếng Nhật Bản gọi là "Ma" 間 - Khoảng không) làm yếu tố cốt lõi và là nhịp điệu riêng biệt trong ngôn ngữ điện ảnh của riêng mình, đối lập hoàn toàn với sự dồn dập và chớp nhoáng của thế giới hiện đại, đặc biệt là trong điện ảnh.
Trong các tác phẩm của Miyazaki, khán giả thường thấy những phân cảnh nhân vật dừng lại để nhìn chăm chú vào khoảng không, hay chỉ đơn giản là tận hưởng gió mát. Đó là những khoảng lặng cần thiết để người xem được hít thở cùng nhịp điệu trong thế giới của nhân vật. Miyazaki từng lý giải: "Nếu bạn có quá nhiều hành động, chỉ có sự hỗn loạn. Nhưng nếu bạn ngừng lại, bạn cho phép mọi người suy nghĩ. Nếu bạn chỉ nhìn chăm chú vào một khung hình, kịch tính sẽ được tích tụ".
Miyazaki luôn dành sự ưu tiên và chú tâm tuyệt đối vào quá trình lao động chậm rãi, tĩnh lặng và sự trống rỗng thuần khiết thay vì sự "bận rộn" của thuật toán. "Điều này giúp giải thích tại sao phim của Miyazaki lại hấp dẫn và lôi cuốn hơn nhiều phim hoạt hình Mỹ với những pha hành động vui nhộn, cuồng nhiệt" - Robert Ebert, nhà phê bình phim nổi tiếng người Mỹ, nhận xét.
Từ những ngày đầu làm việc tại Toei Animation, cho đến khi tham gia xây dựng "đế chế" Studio Ghibli, Miyazaki đã nổi tiếng với sự cầu toàn và tiêu chuẩn nghệ thuật khắt khe. Ông coi việc tự tay tạo ra từng khung hình là một quá trình thiền định, ông muốn quá trình sản xuất phải chậm lại một cách có chủ ý, tạo ra "khoảng trống". Đó là cách ông thể hiện sự phản đối với công nghiệp hình họa và sự sáng tạo bởi trí tuệ nhân tạo (AI). Ông cho rằng AI đang tạo ra những thước phim và nhân vật không có "nỗi đau" hay "cảm xúc của con người". Ngược lại, từ những khoảng không tĩnh lặng, ông tạo ra một thế giới hoạt hình phong phú và đầy sức sống.
Triết lý về "Khoảng trống" của Miyazaki không chỉ thể hiện ở kỹ thuật làm phim, mà nó còn là một triết lý sống được thể hiện nhất quán trong cách ông làm việc và tổ chức cuộc sống cá nhân. Các bộ phim tài liệu thường mô tả ông là người có thói quen cố định và giản dị: Đến Studio Ghibli rất sớm, làm việc trong sự im lặng tuyệt đối, và tự tay lau dọn khuôn viên. Ngay cả trong công việc và các mối quan hệ, Miyazaki cũng luôn tạo ra một khoảng cách đủ để "phòng vệ" cho chính mình.
Bằng năng lực thấu cảm và một tư tưởng đầy minh triết, Miyazaki Hayao đã nâng tầm hoạt hình lên thành một loại hình nghệ thuật nghiêm túc với chiều sâu triết học, chứa đựng cả lịch sử, xã hội và tâm lý con người. Với ông, hoạt hình không chỉ là giải trí: "Tôi muốn làm một bộ phim mà khi rời rạp, khán giả cảm thấy được nuôi dưỡng về mặt tinh thần. Tôi muốn họ cảm thấy một sức sống mới" - ông nói ■
