Trong giai đoạn phát triển mới của đất nước, khi mục tiêu tăng trưởng đòi hỏi sức bật từ mọi khu vực kinh tế thì quan điểm “học một lần, làm cả đời” không còn phù hợp trước sự thay đổi vượt bậc của công nghệ và các yêu cầu tái cấu trúc lao động. Dù doanh nghiệp nhà nước hay khu vực tư nhân, từ mô hình khởi nghiệp cho tới lực lượng lao động tự do, một làn sóng “học lại” đang diễn ra âm thầm nhưng quyết liệt - Học để thích ứng, tự đổi mới và đóng góp vào mục tiêu phát triển chung.
Ở cấp độ quốc gia, khi những mục tiêu tăng trưởng lớn đòi hỏi sự đổi mới toàn diện về hạ tầng và công nghệ, việc học lại trở thành một mệnh lệnh mang tính thể chế. Bài toán đặt ra cho mọi ngành kinh tế cốt lõi không chỉ là nhập khẩu máy móc hay hạ tầng hiện đại, mà là năng lực làm chủ công nghệ của lực lượng lao động hiện hữu. Ngành đường sắt là một thí dụ điển hình trước yêu cầu phải chuyển đổi toàn bộ tư duy vận hành từ đường sắt truyền thống sang công nghệ điện khí hóa hiện đại.
Kết luận số 49-KL/TW của Bộ Chính trị cùng Nghị quyết số 172/2024/QH15 về chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục bắc-nam và Nghị quyết số 187/2025/QH15 của Quốc hội về tuyến đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, đòi hỏi Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam (VNR) phải giải bài toán đào tạo lại từ góc độ quản trị doanh nghiệp nhà nước. Đồng chí Cầm Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc VNR cho biết: “Việc đào tạo nguồn nhân lực là gốc, phải được đặt trong tầm nhìn dài hạn chứ không phải giải pháp tình thế. Đào tạo và đào tạo lại đội ngũ cán bộ, nhân viên không đơn thuần là nâng cao tay nghề, mà là nhiệm vụ chiến lược, quyết định việc doanh nghiệp có đủ hay không đủ năng lực tiếp nhận, quản lý, vận hành, khai thác và bảo trì các tuyến đường sắt tốc độ cao theo đúng định hướng của Nhà nước. Điều đó đòi hỏi VNR phải chuyển từ tư duy đào tạo để đáp ứng công việc sang đầu tư phát triển năng lực để dẫn dắt sự thay đổi”.
Anh Đào Lâm Quế, chuyên viên Ban Đầu máy toa xe với 19 năm công tác, từng tốt nghiệp Trường đại học Giao thông vận tải, có bằng Thạc sĩ Quản trị kinh doanh, đã chủ động xin tham gia các chương trình bồi dưỡng kiến thức, kỹ thuật chuyên sâu về đường sắt tốc độ cao tại Trung Quốc. Anh Quế chia sẻ: “Lợi thế của tôi là có nền tảng thực tế về đầu máy toa xe truyền thống cho nên tiếp thu nhanh. Nhưng khó khăn là khối lượng kiến thức về đường sắt tốc độ cao, điện khí hóa quá đồ sộ và đòi hỏi ngoại ngữ chuyên sâu. Do đó, tôi phải học và thi đạt chứng chỉ tiếng Trung HSK3 để nghiên cứu sâu tài liệu. Sau mỗi khóa học, trách nhiệm của chúng tôi còn là viết báo cáo kỹ thuật chi tiết, hướng dẫn lại cho đồng nghiệp cùng nâng cao trình độ”.
Mô hình doanh nghiệp một người là một hình thái tổ chức mới dựa trên công nghệ, nơi một cá nhân với sự hỗ trợ của công nghệ, thuật toán, AI, có thể vận hành hoạt động kinh doanh thay vì thiết lập một bộ máy cồng kềnh như trước đây. Việc triển khai Nghị quyết số 86 giúp giải phóng sức sáng tạo, tạo nền tảng hình thành quy định pháp lý thuận lợi, đơn giản, minh bạch để hình thành thế hệ doanh nhân mới linh hoạt, tự làm chủ và tạo ra giá trị độc lập.
Tiến sĩ Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính (Bộ Tài chính)
Nếu ở khối doanh nghiệp nhà nước, việc đào tạo lại được dẫn dắt bởi chiến lược vĩ mô, thì ở khu vực kinh tế tư nhân và lao động tự do, làn sóng “học lại” xuất phát từ tinh thần tự thích ứng và thấu hiểu nhu cầu thị trường. Sự ra đời của Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ về Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo đã mở ra cơ chế thí điểm cho mô hình “doanh nghiệp một người” nhằm tạo hành lang pháp lý để những cá nhân có trình độ cao chủ động ứng dụng công nghệ, trở thành các “doanh nhân số”.
Sau hơn 20 năm làm việc trong ngành phần mềm, anh Quang Huy thành lập doanh nghiệp Sorax vào năm 2026 dựa trên việc tự học và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), và một mình đảm nhận toàn bộ quy trình từ phát triển sản phẩm đến tiếp thị... Tháng 4/2026, sản phẩm SoraLMS - hệ thống quản lý học tập phục vụ đào tạo nội bộ bằng AI - chính thức ra mắt, mở màn cho chuỗi 9 sản phẩm số của Sorax. Anh Quang Huy cho biết: “Nhờ AI, chi phí phát triển phần mềm giảm rất nhiều, mở ra cơ hội cho những người có kinh nghiệm có thể tự xây dựng sản phẩm. Tuy nhiên, vận hành doanh nghiệp một người đòi hỏi tinh thần tự học rất cao, phải liên tục thử nghiệm và lắng nghe phản hồi của thị trường để điều chỉnh”.
Tiến sĩ Nguyễn Minh Thảo, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế-tài chính (Bộ Tài chính) nhận định: “Mô hình doanh nghiệp một người là một hình thái tổ chức mới dựa trên công nghệ, nơi một cá nhân với sự hỗ trợ của công nghệ, thuật toán, AI, có thể vận hành hoạt động kinh doanh thay vì thiết lập một bộ máy cồng kềnh như trước đây. Việc triển khai Nghị quyết số 86 giúp giải phóng sức sáng tạo, tạo nền tảng hình thành quy định pháp lý thuận lợi, đơn giản, minh bạch để hình thành thế hệ doanh nhân mới linh hoạt, tự làm chủ và tạo ra giá trị độc lập”. Dù vậy, mô hình này cũng tiềm ẩn rủi ro như: “Bẫy” quá tải năng lực khi một cá nhân phải gánh vác cả hệ thống; các nguy cơ trong môi trường làm việc thiếu tương tác; rủi ro đứt gãy tài chính, mạng lưới an sinh xã hội...
Tinh thần tự học, tiếp thu đào tạo và không ngừng thích ứng của từng cá nhân cũng như doanh nghiệp đang tạo ra một làn sóng thích ứng mạnh mẽ trước đòi hỏi phát triển mới của thị trường lao động.
Thực tế, nhiều lao động tự do hiện nay chọn sự chuyển đổi hoàn toàn về ngành nghề. Anh Lê Thanh Sơn, sau gần 20 năm gắn bó với nghề báo, đã quyết định chuyển sang làm hướng dẫn viên du lịch. Anh phải dành nhiều tháng tham gia đào tạo nghiệp vụ, rèn luyện ngoại ngữ và thi lấy thẻ hành nghề. “Thay đổi công việc ở tuổi 40 rất nhiều áp lực, có những đêm không ngủ được. Nhưng sự tích lũy kinh nghiệm sống giúp tôi bắt nhịp nhanh, và hiện tại đã ký hợp đồng, cộng tác ổn định với đơn vị lữ hành”, anh Sơn cho hay.
Từ những kỹ sư hạ tầng tiếp thu công nghệ tốc độ cao, người lao động chuyển nghề ở tuổi 40, cho đến doanh nhân số tự vận hành mô hình độc lập - họ đang phác họa nên chân dung của lực lượng lao động Việt Nam thời kỳ mới. Tinh thần tự học, tiếp thu đào tạo và không ngừng thích ứng của từng cá nhân cũng như doanh nghiệp đang tạo ra một làn sóng thích ứng mạnh mẽ trước đòi hỏi phát triển mới của thị trường lao động. Nhưng để làn sóng này thật sự bền vững, bên cạnh nỗ lực tự thân, việc hoàn thiện chính sách an sinh, xây dựng môi trường đào tạo lại thực chất và hành lang pháp lý bảo vệ người lao động tự do chính là bệ đỡ rất quan trọng trên hành trình cùng đất nước phát triển.