Thời gian qua, việc một số trang mạng và cơ quan truyền thông nước ngoài ra sức dẫn lại báo cáo công bố gần đây của Ủy ban Tự do tôn giáo quốc tế Hoa Kỳ (USCIRF) để từ đó cho rằng Nhà nước Việt Nam “kiểm soát” tôn giáo bằng luật pháp và thông qua chính các tổ chức tôn giáo. Tuy nhiên nếu soi chiếu vào các văn bản pháp luật, số liệu và đời sống tôn giáo thực tế, những nhận định ấy hoàn toàn phiến diện, sai sự thật.
Ngày 7/10/2026, RFA tiếng Việt đăng bài “Tình hình tự do tôn giáo ở Việt Nam tiếp tục gây quan ngại”, dựa trên bản tóm lược do USCIRF công bố hồi tháng 9/2026, cho rằng Việt Nam đã triển khai hàng loạt văn bản pháp lý sửa đổi, bổ sung nhằm tăng cường kiểm soát hành chính đối với các tổ chức, đại diện và hoạt động tôn giáo; các đợt trấn áp đối với các cộng đồng tôn giáo độc lập vẫn tiếp tục gia tăng ở nhiều địa phương.
Ngày 20/10, trang Luật Khoa khai thác tiếp cùng nguồn, cho rằng Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2026 bổ sung những “hành vi bị cấm” nhằm siết chặt các hoạt động trong lĩnh vực này. Trên Facebook, trang Tiếng Dân với bài “Việt Nam kiểm soát tôn giáo ra sao” quy kết Nhà nước dùng bốn cách “thay thế, thỏa hiệp, khuynh loát và thâm nhập” để chi phối các tổ chức tôn giáo, qua đó vi phạm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo.
Không khó nhận ra “dàn đồng ca này” có chung giọng điệu: Thứ nhất, coi mọi quy định quản lý là “kiểm soát”, tự do tôn giáo đồng nghĩa với đứng ngoài pháp luật. Thứ hai, phủ nhận tư cách của các tổ chức tôn giáo hợp pháp, gán cho họ vai trò “công cụ” của chính quyền. Thứ ba, tách vụ án khỏi hành vi vi phạm cụ thể, gắn nhãn “đàn áp tôn giáo” rồi suy rộng thành bản chất của cả hệ thống. Ngay luận điểm chính quyền “thay thế, thâm nhập” hoạt động tôn giáo mà Tiếng Dân đưa ra gần như lặp lại một báo cáo chuyên đề của USCIRF công bố từ tháng 9/2024.
Xem xét luận điệu thứ nhất cho rằng Việt Nam làm luật để siết tự do tôn giáo, thực tế, không quốc gia nào để hoạt động tôn giáo đứng ngoài pháp luật. Điều 18 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), mà Việt Nam gia nhập từ năm 1982 khẳng định: Quyền tự do bày tỏ tôn giáo hoặc tín ngưỡng chỉ có thể bị giới hạn bởi pháp luật và khi sự giới hạn đó là cần thiết để bảo vệ an ninh, trật tự công cộng, sức khỏe hoặc đạo đức xã hội, hoặc để bảo vệ các quyền và tự do cơ bản của người khác.
Những điều cấm như xâm phạm trật tự xã hội, đạo đức, danh dự, nhân phẩm của người khác mà USCIRF cho là “mơ hồ” chính là các căn cứ được công ước thừa nhận. Hiến pháp năm 2013 đặt hai vế cạnh nhau tại Điều 24: Mọi người có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo; không ai được xâm phạm quyền đó hoặc lợi dụng tín ngưỡng, tôn giáo để vi phạm pháp luật.
Điều 14 quy định quyền con người chỉ có thể bị hạn chế bằng luật và chỉ vì những lý do được liệt kê cụ thể, như quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2026 được Quốc hội thông qua ngày 23/4/2026 với 98,40% đại biểu có mặt tán thành, có hiệu lực từ ngày 1/1/2027. Lần đầu tiên, luật có quy định riêng cho hoạt động tôn giáo trên không gian mạng, thừa nhận một nhu cầu có thật của tín đồ. Trước khi luật được trình Quốc hội, cơ quan soạn thảo đã tổ chức nhiều hội nghị tham vấn chính sách (từ ngày 26/11 đến 2/12/2025) có chức sắc, chức việc tham dự.
Một khung pháp lý được soạn với góp ý của chính các tổ chức tôn giáo, cắt bớt thủ tục và dự kiến rút ngắn hơn một nửa thời gian chờ đợi khó có thể gọi là công cụ “siết chặt”. Hiện nay dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Tín ngưỡng, tôn giáo được Bộ Dân tộc và Tôn giáo lấy ý kiến hồi tháng 7/2026 dự kiến giảm số thủ tục hành chính trong lĩnh vực này từ 60 xuống 50, rút ngắn tổng thời gian giải quyết 1.148 ngày, tương đương hơn 53%.
Các quy định cũng được nghiên cứu, cân nhắc nhằm bảo đảm phù hợp với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người; đồng thời bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Luận điệu cho rằng Nhà nước “thay thế”, “thâm nhập” để biến tổ chức tôn giáo thành công cụ cũng hết sức mơ hồ. Thực tế, trước năm 1990, Việt Nam có 3 tổ chức tôn giáo được công nhận.
Tính đến năm 2025, Nhà nước đã công nhận và cấp đăng ký hoạt động cho 43 tổ chức thuộc 16 tôn giáo, với hơn 27,7 triệu tín đồ, chiếm khoảng 27% dân số, hơn 61.000 chức sắc, gần 145.000 chức việc và gần 30.000 cơ sở thờ tự. Các tổ chức tôn giáo tổ chức đại hội, tự bầu nhân sự theo hiến chương của mình.
Luận điệu thứ ba dựa vào các vụ án cụ thể để hướng lái dư luận Việt Nam đàn áp tôn giáo. Tuy nhiên xem xét những vụ việc được RFA nêu tên: Ở Vĩnh Long, Thạch Thị Hoa Ri và Thạch Chanh Tra bị tòa án tuyên phạt mỗi người 3 năm 6 tháng tù (phiên xử ngày 22/4 và 24/9/2026) theo khoản 2 Điều 331 Bộ luật Hình sự, vì đăng tải, phát trực tiếp nhiều video có nội dung sai sự thật, xuyên tạc, vu khống cơ quan nhà nước và chính quyền địa phương.
Ở Gia Lai, Siu Yúi và Siu Dok bị khởi tố, bắt tạm giam về tội phá hoại chính sách đoàn kết; theo cơ quan điều tra, họ nhận chỉ đạo từ FULRO lưu vong, đăng tải nội dung kích động ly khai, tự trị và hướng dẫn người khác quay video gửi ra nước ngoài để cáo buộc Việt Nam đàn áp tôn giáo. Căn cứ xử lý là những hành vi vi phạm pháp luật cụ thể, không phải việc cầu nguyện hay đi lễ. Người có đạo vi phạm pháp luật bị xử lý như mọi công dân khác; đó là bình đẳng trước pháp luật, không phải phân biệt đối xử vì tôn giáo.
Đọc kỹ nội dung những bài viết nói trên không khó để nhận thấy hầu hết đều mang tính chất xoi mói và phủ nhận những thành quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo đảm quyền tự do dân chủ, tự do tôn giáo của Nhân dân. Cả dàn đồng ca chỉ tập trung vào những trường hợp đơn lẻ, những phản ánh từ các tổ chức đối lập, hoặc những nhóm tôn giáo chưa được pháp luật công nhận, rồi tổng hợp thành các kết luận mang tính bao quát. Kiểu nhận định này đã bị giới chuyên môn trong nước và cả những nhà hoạt động chính trị của nhiều nước trên thế giới chỉ ra là thiếu cân nhắc bối cảnh pháp lý và xét đến nguyên tắc các tổ chức tôn giáo phải hoạt động theo pháp luật của mỗi quốc gia.
Thủ đoạn tuy không mới nhưng cũng đủ cho thấy, thái độ thiếu thiện chí cũng như mục đích đen tối mà các trang mạng, tổ chức, cá nhân nói trên muốn hướng tới. Ở một góc độ khác, thực tiễn đời sống ở Việt Nam cho thấy, việc thực thi chính sách tôn giáo đã và đang ngày càng hoàn thiện. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm, tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và không tín ngưỡng, tôn giáo của người dân; vận động, đoàn kết, tập hợp các tổ chức tôn giáo, tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành sống “tốt đời, đẹp đạo”, đồng hành cùng dân tộc.
Trước đó, tháng 10/2025, Việt Nam tái đắc cử thành viên Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2026-2028 với 180 phiếu, cao nhất khu vực châu Á-Thái Bình Dương. Đó là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với nỗ lực bảo đảm quyền con người của Việt Nam, bao gồm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Chính thực tiễn sinh động về tự do tín ngưỡng, tôn giáo hiện nay là minh chứng rõ ràng, và là câu trả lời thiết thực nhất về tình hình tôn giáo ở Việt Nam.
Việc một số tổ chức, cá nhân cực đoan, thiếu thiện chí bất chấp sự thật đời sống tôn giáo tại Việt Nam, cố tình nhặt vài vụ việc xử lý người vi phạm pháp luật có thật, sau đó cắt xén, thổi phồng và bóp méo sự thật, đánh tráo khái niệm để kết luận Việt Nam kiểm soát tôn giáo hay cả hệ thống “đàn áp” tôn giáo, từ đó quy chụp mọi trách nhiệm cho vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam càng cho thấy đó chỉ là những tiếng nói lạc lõng, phiến diện, thiếu tinh thần xây dựng và mang rõ ý đồ chính trị đen tối
