Kịch bản dẫn dụ nạn nhân
Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội được xây dựng nhằm giữ chân người dùng bằng cách liên tục đề xuất những nội dung phù hợp với sở thích, lịch sử tìm kiếm và hành vi tương tác. Khi một người từng quan tâm đến các vấn đề như đầu tư, việc làm, sức khỏe, khuyến mại hay các sự kiện "nóng"…, hệ thống sẽ ưu tiên hiển thị thêm các nội dung cùng chủ đề. Điều này dễ tạo ra "buồng vang thông tin" (echo chamber), khiến người dùng chỉ tiếp cận những thông tin tương tự và có xu hướng tin rằng đó là sự thật.
Các đối tượng lừa đảo đã nhanh chóng lợi dụng cơ chế này, bằng cách sử dụng AI tạo hàng loạt bài viết, hình ảnh, video giả, đồng thời vận hành mạng lưới tài khoản ảo để bình luận, chia sẻ và tạo lượt thích nhằm đánh lừa thuật toán. Khi một nội dung có lượng tương tác tăng nhanh, nền tảng sẽ tiếp tục đề xuất đến nhiều người hơn, giúp tin giả lan truyền với tốc độ rất lớn.
Thực tế, thuật toán không tạo ra tin giả và cũng không cố ý tiếp tay cho tội phạm. Tuy nhiên, việc ưu tiên các nội dung thu hút tương tác vô hình trung trở thành công cụ để các đối tượng xấu khai thác.
Một kịch bản lừa đảo phổ biến thường diễn ra theo bốn bước. Trước hết, AI tạo các nội dung có độ chân thực cao như video deepfake người nổi tiếng quảng bá đầu tư, thông báo giả mạo cơ quan Nhà nước về nhận trợ cấp hoặc bài viết giả mạo báo chí. Tiếp đó, hàng loạt tài khoản ảo đồng loạt tương tác, để lại các bình luận như "Tôi đã nhận được tiền", "Đầu tư có lãi thật" nhằm tạo lòng tin. Sau khi thuật toán ghi nhận lượng tương tác lớn, nội dung tiếp tục được đề xuất đến những người có cùng mối quan tâm. Cuối cùng, nạn nhân bị dẫn sang website giả, hội nhóm kín hoặc ứng dụng nhắn tin để thực hiện các hành vi lừa đảo như yêu cầu chuyển tiền, đầu tư, xác minh tài khoản, cung cấp mã OTP hoặc thông tin ngân hàng.
Đáng chú ý, tin giả hiện nay không còn phát tán đại trà mà được AI "cá nhân hóa" theo từng nhóm người. Người cao tuổi thường bị nhắm đến bằng thông tin về thuốc chữa bệnh hoặc trợ cấp; người trẻ dễ gặp quảng cáo việc làm online, đầu tư tài chính, tiền mã hóa; doanh nghiệp lại trở thành mục tiêu của các thông tin giả về thuế, hóa đơn điện tử hoặc chính sách mới. Việc đánh trúng nhu cầu và tâm lý khiến khả năng người dùng tin tưởng, chia sẻ cao hơn.
Để nhận diện các chiến dịch này, người dùng cần cảnh giác với những nội dung giật gân, tạo cảm giác khẩn cấp, kêu gọi chia sẻ ngay; video, hình ảnh có dấu hiệu bất thường; tài khoản mới lập nhưng tương tác rất lớn; nhiều bình luận có nội dung giống nhau; hoặc các đường link rút gọn, tên miền gần giống website chính thức.
Điều đáng lưu ý, không nên xem số lượt thích, chia sẻ hay bình luận là bằng chứng cho tính xác thực của thông tin. Trong nhiều trường hợp, toàn bộ các chỉ số này đều có thể được tạo ra bằng AI và mạng lưới tài khoản ảo nhằm đánh lừa cả người dùng lẫn thuật toán của nền tảng.
Chế tài đối với hành vi phát tán tin giả
Hiện nay, pháp luật đã có nhiều quy định để xử lý hành vi phát tán thông tin giả trên không gian mạng cũng như lợi dụng thông tin giả để thực hiện hành vi lừa đảo.
Về xử phạt vi phạm hành chính, Điều 95 Nghị định số 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân; cung cấp, chia sẻ thông tin bịa đặt gây hoang mang trong Nhân dân và các hành vi vi phạm khác trên mạng xã hội. Tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, cá nhân, tổ chức có thể bị xử phạt hành chính với mức phạt tương ứng, đồng thời bị buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật hoặc thông tin sai sự thật đã đăng tải.
Nếu việc phát tán tin giả là một bước trong quá trình chiếm đoạt tài sản, tùy tính chất và hậu quả, người thực hiện còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017). Trường hợp sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản thì còn có thể bị xem xét về Tội sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản theo Điều 290 Bộ luật Hình sự, với khung hình phạt có thể lên đến nhiều năm tù tùy giá trị tài sản chiếm đoạt và tính chất, mức độ của hành vi.
Đối với người dùng mạng xã hội, việc vô tình chia sẻ tin giả cũng có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nếu hành vi thuộc trường hợp bị xử phạt theo quy định. Vì vậy, trước khi bấm "chia sẻ", cần kiểm tra thông tin từ nhiều nguồn chính thống, đặc biệt là cổng thông tin điện tử của cơ quan Nhà nước, cơ quan báo chí được cấp phép hoặc các tổ chức có thẩm quyền.
Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển, kỹ năng quan trọng nhất không còn là khả năng tiếp cận thông tin mà là khả năng kiểm chứng thông tin. Thuật toán có thể quyết định nội dung nào xuất hiện trên bảng tin của mỗi người, nhưng việc tin hay không, chia sẻ hay dừng lại để xác minh vẫn là lựa chọn của chính người dùng.
(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từ LuatVietnam.vn trong khuôn khổ chuyên mục Phòng, chống tội phạm công nghệ cao)
