Xây dựng mô hình homestay từ năm 2011, bà Triệu Kim Xuyến, Chi hội trưởng Du lịch cộng đồng Ba Bể, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Thái Nguyên, là một trong những phụ nữ tiên phong làm chủ và tham gia phát triển du lịch cộng đồng tại khu vực hồ Ba Bể.
Tại homestay của gia đình, phần lớn phụ nữ tham gia mọi công việc. Bà Xuyến vận động chị em thành lập các câu lạc bộ giao lưu văn hóa, trong đó có hát Then. Khi có khách du lịch, các đội tổ chức giao lưu, hát Then, đàn tính, múa và biểu diễn những làn điệu dân ca, dân gian đặc trưng. Hoạt động này giúp giới thiệu văn hóa địa phương, tạo thêm nguồn thu và sinh kế cho phụ nữ.
Ở xã Tả Van (tỉnh Lào Cai), vai trò của phụ nữ trong việc phát triển du lịch cộng đồng được thể hiện qua hướng liên kết nhiều hoạt động thành một chuỗi trải nghiệm.
Bà Giàng Thị Sênh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Tả Van cho biết: Thời gian qua, Hợp tác xã thổ cẩm Mường Hoa đã phát huy hiệu quả vai trò liên kết các hộ gia đình, kết nối nhiều hoạt động từ lưu trú, ẩm thực, văn hóa đến nghề truyền thống, qua đó hình thành chuỗi trải nghiệm tương đối khép kín cho du khách.
Theo đó, một gia đình làm lưu trú, gia đình khác phục vụ ẩm thực, nhóm khác tổ chức văn hóa, văn nghệ dân gian. Du khách nghỉ ở một nhà, thưởng thức món ăn ở một gia đình khác, rồi tiếp tục trải nghiệm nghề truyền thống. Những hoạt động riêng lẻ sẽ kết nối thành chuỗi sản phẩm. Mô hình này đã tạo việc làm cho nhiều thành viên là phụ nữ với mức thu nhập khoảng 5 đến 6 triệu đồng/tháng.
Tại xã Tả Phìn, tỉnh Lào Cai, hơn 10 năm qua, Hợp tác xã Cộng đồng Dao Đỏ do chị Tẩn Tả Mẩy làm Chủ nhiệm, đã chứng minh sự thành công của mô hình du lịch cộng đồng, giúp giá trị văn hóa trở thành sinh kế cho phụ nữ bản địa.
Được thành lập từ năm 2015, với 7 thành viên, đến nay, Hợp tác xã đã tập hợp được 120 người cùng tham gia các hoạt động du lịch, dịch vụ và phát huy nghề truyền thống. Nổi bật là việc khai thác tri thức dân gian về cây thuốc, tổ chức chế biến các bài thuốc Nam của người Dao đỏ thành sản phẩm phục vụ du khách, từ các loại thuốc tắm, thuốc ngâm đến những sản phẩm chăm sóc sức khỏe.
Ở các vùng nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, phụ nữ tham gia ngày càng sâu vào chuỗi dịch vụ từ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm đến sản xuất hàng thủ công, biểu diễn văn nghệ và khai thác các sản phẩm từ nông nghiệp, cây thuốc.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh: “Đóng góp lớn nhất của phụ nữ đối với du lịch cộng đồng không chỉ nằm ở số lượng dịch vụ họ tham gia hay số sản phẩm họ bán được. Điều quan trọng hơn là họ đang góp phần tạo nên mối liên kết giữa bảo tồn văn hóa và phát triển sinh kế, giữa truyền thống với thị trường, giữa bản sắc địa phương với nhu cầu trải nghiệm của xã hội hiện đại. Khi phụ nữ được trao cơ hội, được trang bị kiến thức và thật sự trở thành chủ thể của quá trình phát triển, du lịch cộng đồng sẽ tạo thêm thu nhập và góp phần làm cho văn hóa được sống trong đời sống đương đại”.
Vai trò của phụ nữ đang có sự chuyển dịch từ “tham gia” sang “chủ thể sáng tạo và chủ thể kinh tế”. Khi người phụ nữ có thể tạo ra giá trị kinh tế từ chính vốn văn hóa của cộng đồng, họ có thêm tiếng nói trong các quyết định kinh tế, tiếp cận tri thức, công nghệ và những mối quan hệ xã hội rộng hơn.
Mặc dù có nhiều ý tưởng và kỹ năng truyền thống trong hỗ trợ vốn khởi nghiệp và liên kết sản xuất, tuy nhiên, theo ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực du lịch, một trong những khó khăn của phụ nữ nông thôn, miền núi nói chung hiện nay là thiếu nguồn lực để cải tạo, xây dựng homestay, mua thiết bị, hoàn thiện sản phẩm hoặc quảng bá trên nền tảng số...
Thị trường cũng là một điểm yếu của nhiều mô hình. Có những sản phẩm tốt, giàu bản sắc, nhưng người làm ra chưa biết bán cho ai, bán ở đâu và kể câu chuyện về sản phẩm như thế nào.
Vì vậy, hỗ trợ phụ nữ kết nối thị trường, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm lên các kênh bán hàng là một phần quan trọng của quá trình phát triển. Đồng thời, việc khai thác văn hóa để phát triển du lịch cần bảo đảm cộng đồng vẫn là chủ thể và được hưởng lợi công bằng. Một nghề thủ công, món ăn, làn điệu dân ca hay tri thức bản địa chỉ thật sự trở thành nguồn lực phát triển khi những người gìn giữ các giá trị ấy có tiếng nói trong quá trình khai thác và nhận được lợi ích tương xứng.
Khi được trao điều kiện phù hợp để phát huy vai trò, phụ nữ sẽ trở thành lực lượng quan trọng thúc đẩy du lịch phát triển theo hướng bền vững, hài hòa với đời sống người dân.
