Ghi nhận vào thời điểm giữa tháng 7/2026, mỗi ngày có trung bình 50 – 60 lượt tàu cao tốc chạy bằng nhiên liệu dầu ra vào Cù Lao Chàm. Trong đó khoảng hơn 80% là các tàu phục vụ tour du lịch trong ngày. So với những số liệu được ghi nhận trước đó, con số này cho thấy sự tăng lên đáng kể theo từng năm. Các lượt tàu cùng số lượng khách di chuyển liên tục mang theo một sức ép đang dần tăng lên với hệ sinh thái của khu dự trữ sinh quyển, dù chính quyền và người dân nơi đây đã thực hiện thành công rất nhiều biện pháp để hạn chế và làm chậm lại các tác nhân gây ảnh hưởng xấu tới môi trường.

Quay trở lại câu hỏi: “người dân Cù Lao Chàm đang ở đâu trong câu chuyện lợi nhuận thu về từ du lịch?”, sau khi nỗ lực cùng các cơ quan chức năng bảo vệ chính “ngôi nhà lớn” của mình từ dầu máy và rác thải, người làm du lịch trên đảo sẽ thu phần cho mình từ việc cho thuê xe máy (120.000 đồng một ngày), trực tiếp làm hướng dẫn viên bao xe máy (150.000đồng/ khách), bán những món bánh đặc sản (vài ngàn đồng/sản phẩm), bán đồ lưu niệm… Khoản thu đáng kể nhất có lẽ đến từ một số hộ cải tạo nhà cửa thành homestay phục vụ khách lưu trú hoặc kinh doanh quán ăn, bán các món hải sản tươi sống do chính gia đình họ đánh bắt gần bờ.

Một trong những quán ăn nổi bật là nhà hàng “Ốc đảo” của gia đình chị Bích Phượng. Gọi là nhà hàng nhưng nơi đây thực chất là một mặt sân được cải tạo, giản dị cùng những bộ bàn ghế nhựa nhưng vô cùng sạch sẽ, điểm nhấn là những bể hải sản với các loại cá, tôm, cua, mực, ốc... Chị Phượng cho ăn nợ, tức là ăn thoải mái khi lên đảo và trả tiền trước lúc ra về bởi khách của chị chủ yếu là khách quen và khách lưu trú trên đảo. “Khách lạ họ đi qua 10 người thì đến 9 người họ ngó vào quán, họ chụp ảnh, họ quay phim, họ cũng tò mò con này, con kia… nhưng họ đâu có ăn, vì họ mua tour là đã bao gồm bữa ăn cả rồi” - người chủ quán thoăn thoắt làm vỏ cầu gai, nhìn ra đoàn khách đang ngắm nghía quán mình - thì thầm.

Những hộ kinh doanh như chị Bích Phượng dịp cao điểm mỗi ngày có thể lãi ra từ 3 – 5 triệu, tuy nhiên cả đảo chỉ có lác đác một vài nhà hàng hải sản như thế. Bên cạnh những lý do khách quan về khí hậu và đặc thù của mặt hàng kinh doanh, một lý do khác là họ quá khó cạnh tranh với những công ty du lịch chuyên nghiệp, nhà hàng phục vụ tour trong ngày. Chị Phượng bộc bạch: “Đồ của chúng tôi tươi, ngon, nhiều loại và rẻ hơn, do mình tự đánh bắt được mà. Nhưng vị trí đẹp như trên bãi biển là của họ rồi, họ lại bán đồ ăn từ lúc người ta mua vé ra đảo… hải sản lại đặc thù là bán trong ngày không được hỏng ngay, vậy nên nhiều người không có đủ tự tin để làm”.

Ngoài dịp cao điểm, ở Cù Lao Chàm còn một vài khái niệm về "dịp" khác như dịp biển động (không bắt được hải sản), dịp cấm tàu (không có khách), dịp bão lũ (thường xuyên phải gia cố tài sản)… Và nếu chia đều doanh thu từ dịp cao điểm cho tất cả những thời điểm còn lại thì con số thu nhập 3 – 5 triệu/ngày của chị Phượng và các gia đình làm dịch vụ quán hàng khác ở Cù Lao Chàm còn chẳng đáng là bao.

Câu chuyện tương tự với các gia đình kinh doanh dịch vụ lưu trú không cần phải diễn giải quá dài bởi đã có những “con số biết nói”. Trên tổng thể 124.542 lượt du khách tới đảo năm 2026, chỉ ghi nhận hơn 6.000 lượt khách lưu trú. Tức là chưa đạt nổi 5%. Điều này cho thấy nguồn lợi mà người dân kinh doanh lưu trú tại Cù Lao Chàm thu về nhỏ bé như thế nào…Tuy nhiên chúng cũng cho thấy dư địa để phát triển còn lại lớn đến nhường nào, nếu chính quyền cùng người dân đảo ngọc có những hướng đi đúng.