Tháp dinh dưỡng Mỹ có phù hợp với người Việt?

Mới đây, Bộ Y tế và Dịch vụ nhân sinh Mỹ (HHS) và Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) công bố “Hướng dẫn dinh dưỡng dành cho người Mỹ giai đoạn 2025 đến 2030” (Dietary Guidelines for Americans, DGA), thường được gọi là “tháp dinh dưỡng”.

Đáng chú ý, mô hình mới được đánh giá mang tính "đảo chiều" so với các khuyến nghị trước đây, khi đặt protein (chất đạm) và thực phẩm nguyên chất (real food) ở vị trí trung tâm, thay vì ưu tiên carbohydrate (chất bột đường) như truyền thống. Điều này làm dấy lên không ít băn khoăn về tính phù hợp khi áp dụng tại các quốc gia khác, trong đó có Việt Nam.

Người Việt nên ăn đa dạng, cân đối theo “10 lời khuyên dinh dưỡng hợp lý” của Bộ Y tế

Chia sẻ về vấn đề này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng (Bộ Y tế) cho biết, Hướng dẫn dinh dưỡng cho người Mỹ giai đoạn 2025–2030 là bộ khuyến nghị được xây dựng định kỳ 5 năm một lần, cập nhật theo tình hình dinh dưỡng, mô hình bệnh tật và các bằng chứng khoa học mới, tương tự cách nhiều quốc gia trên thế giới đang thực hiện.

Theo bà Mai, những điều chỉnh trong tháp dinh dưỡng của Mỹ, hay nói đúng hơn là Hướng dẫn dinh dưỡng cho người Mỹ, xuất phát từ thực trạng sức khỏe và mô hình bệnh tật đặc thù của người dân nước này. Hiện tỷ lệ thừa cân, béo phì tại Mỹ đang ở mức báo động, trong đó chế độ ăn uống được xem là một nguyên nhân quan trọng. Khoảng 70% khẩu phần ăn của người Mỹ là thực phẩm chế biến sẵn, chứa nhiều đường, muối và các thành phần tinh chế. Việc tiêu thụ quá nhiều ngũ cốc tinh chế làm gia tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa, kháng insulin, kéo theo béo phì, đái tháo đường và nhiều bệnh mạn tính không lây.

Từ thực tế đó, Mỹ điều chỉnh hướng dẫn dinh dưỡng theo hướng khuyến khích quay trở lại thực phẩm tự nhiên, ít chế biến, tăng lượng protein và cho phép sử dụng bơ, sữa nguyên kem. Tuy nhiên, tổng lượng chất béo vẫn được kiểm soát chặt chẽ, trong đó chất béo bão hòa không vượt quá 10% tổng năng lượng khẩu phần. Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào bề ngoài của các khuyến nghị mà không hiểu rõ cơ sở khoa học thì rất dễ áp dụng sai.

Bà Mai một lần nữa nhấn mạnh, người Việt Nam có thể trạng, khả năng chuyển hóa, tình trạng dinh dưỡng-bệnh tật cũng như điều kiện kinh tế-xã hội khác biệt hoàn toàn so với người Mỹ. Do đó, người dân nên thực hiện theo khuyến cáo “10 lời khuyên dinh dưỡng hợp lý” dành cho người Việt Nam. Nếu áp dụng máy móc hướng dẫn dinh dưỡng của Mỹ nhưng hiểu không đúng thì có thể dẫn đến những sai lệch trong thực hành dinh dưỡng.

“Đây là Hướng dẫn dinh dưỡng, chứ không phải một mô hình tháp dinh dưỡng cố định. Trên thực tế, Mỹ sử dụng nhiều cách thể hiện khác nhau để minh họa các nhóm thực phẩm, có thể là hình đĩa ăn, hình tháp hoặc chỉ đơn thuần là phân nhóm thực phẩm. Do đó, cách trình bày có thể thay đổi và khác biệt so với các quốc gia khác”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tuyết Mai khẳng định.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Tuyết Mai, định kỳ 10 năm một lần, Viện Dinh dưỡng đưa ra lời khuyên dinh dưỡng hợp lý, kèm theo đó là hình ảnh trực quan để hướng dẫn người dân thực hiện, đó chính là tháp dinh dưỡng của Việt Nam.

Hiện nay, Việt Nam vẫn đang áp dụng mô hình tháp dinh dưỡng, với các thông tin được thiết kế để người dân có thể thực hiện trong đời sống hằng ngày.

Tháp dinh dưỡng Việt Nam không chỉ thể hiện rõ các nhóm thực phẩm cần sử dụng, mà còn quy định số lượng khẩu phần phù hợp. Bên cạnh đó, các nhóm thực phẩm cũng đã được tính toán khả năng chuyển đổi, thay thế, giúp người dân tiếp cận đúng theo lời khuyên dinh dưỡng hợp lý.

Mục tiêu xuyên suốt của tháp dinh dưỡng Việt Nam là ăn đa dạng thực phẩm, bảo đảm cân đối, đủ số lượng, đồng thời hạn chế các thực phẩm bất lợi cho sức khỏe. Các nội dung này thể hiện rõ trong 10 lời khuyên dinh dưỡng hợp lý đã được Bộ Y tế ban hành.

Viện Dinh dưỡng khuyến nghị người dân nên vận dụng linh hoạt 10 lời khuyên dinh dưỡng hợp lý kết hợp với tháp dinh dưỡng phù hợp theo từng lứa tuổi để áp dụng vào bữa ăn hằng ngày. Nếu thực hiện đúng, người dân hoàn toàn có thể chủ động và tự tin hơn trong việc bảo vệ sức khỏe của mình.

Ngoài ra, việc theo dõi cân nặng, chiều cao, sự phát triển thể chất, kết hợp khám sức khỏe định kỳ và tham vấn chuyên gia dinh dưỡng cũng được xem là yếu tố quan trọng để điều chỉnh chế độ ăn uống cho phù hợp.

Hiểu đúng tháp dinh dưỡng ngược

Trao đổi thêm về cách hiểu đúng khi áp dụng vào bữa ăn của người Việt, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế) cho biết, nhiều quốc gia như Nhật Bản đã áp dụng cách tiếp cận tháp dinh dưỡng “đảo ngược” từ lâu, thậm chí đặt vận động thể lực ở vị trí ưu tiên. Vì vậy, xét về khoa học, đây không phải là khái niệm hoàn toàn mới.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hưng, xét về mặt hình thức, tháp dinh dưỡng đảo ngược chủ yếu thay đổi cách trình bày nhằm tăng tính trực quan. Nếu trước đây phần đỉnh tháp thường nhấn mạnh nhóm thực phẩm cần hạn chế, còn phần đáy là nhóm nên sử dụng nhiều, thì ở mô hình mới, các yếu tố quan trọng được đưa lên vị trí nổi bật hơn để người dân dễ ghi nhớ và áp dụng.

Về bản chất, các nguyên tắc dinh dưỡng cốt lõi không thay đổi. Tháp mới vẫn xoay quanh ba nhóm chất sinh năng lượng chính gồm chất bột đường, chất đạm và chất béo, đồng thời nhấn mạnh tăng cường chất xơ từ rau xanh, trái cây; kiểm soát đường đơn; ưu tiên thực phẩm tự nhiên và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, chế biến công nghiệp.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hưng khẳng định, tháp dinh dưỡng đảo ngược không khuyến khích tăng tiêu thụ thịt mà nhấn mạnh sự cân đối và giới hạn an toàn trong khẩu phần. Trước đây, người trưởng thành thường được khuyến nghị khoảng 1-1,2g chất đạm/kg cân nặng/ngày. Trong các hướng dẫn mới, mức này được mở rộng lên khoảng 1,2-1,6g/kg cân nặng/ngày, tương ứng tỷ lệ năng lượng từ chất đạm có thể tăng từ 13–17% lên khoảng 20% hoặc nhỉnh hơn trong tổng khẩu phần. Tuy nhiên, việc bổ sung đạm cần nằm trong giới hạn an toàn, bởi tiêu thụ quá mức, đặc biệt kéo dài, có thể gây hệ lụy cho sức khỏe.

Liên quan băn khoăn về việc “ưu tiên đạm động vật”, ông Hưng khẳng định tinh thần xuyên suốt của tháp dinh dưỡng đảo ngược vẫn là cân đối giữa nguồn đạm động vật và thực vật. Đạm động vật được nhấn mạnh hơn do chứa đầy đủ axit amin thiết yếu và khả năng hấp thu cao, phù hợp trong bối cảnh già hóa dân số khi người cao tuổi dễ suy giảm khối cơ. Tuy vậy, việc sử dụng quá nhiều không mang lại lợi ích, vì vậy yếu tố cân bằng luôn được đặt lên hàng đầu.

Không chạy theo trào lưu dinh dưỡng

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hưng cho rằng, mỗi quốc gia có văn hóa ẩm thực, thể trạng và điều kiện kinh tế-xã hội khác nhau, do đó các khuyến nghị dinh dưỡng cần được điều chỉnh phù hợp với bối cảnh trong nước.

Ở một số quốc gia phương Tây, tỷ lệ năng lượng từ chất béo có thể chiếm 30–35% tổng khẩu phần do thói quen sử dụng nhiều bơ, sữa và phô mai; trong khi với người Việt Nam, mức hợp lý thường dao động khoảng 20–30%. Tương tự, chất bột đường trong khẩu phần người Việt thường chiếm khoảng 50–55% tổng năng lượng, cao hơn mức khoảng 45% ở một số quốc gia khác.

Theo ông Hưng, điều quan trọng là xác định rõ “ngưỡng an toàn” trong ăn uống, tức là biết mức tiêu thụ phù hợp, không quá ít nhưng cũng không vượt giới hạn khuyến nghị. Sau khi bảo đảm số lượng hợp lý mới tiếp tục quan tâm đến chất lượng thực phẩm.

Ông Hưng cũng nhấn mạnh, nguồn thực phẩm thực vật trong bữa ăn người Việt rất phong phú như gạo, ngô, khoai, sắn, rau xanh, đậu phụ, giá đỗ và các loại hạt. Những nhóm này vẫn giữ vai trò nền tảng trong khẩu phần. Đạm động vật có thể tăng so với trước đây, nhưng vẫn cần nằm trong giới hạn an toàn.

Theo các chuyên gia, thuận lợi khi tiếp cận mô hình tháp dinh dưỡng đảo ngược là người dân ngày càng quan tâm đến sức khỏe. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất vẫn là điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận thực phẩm an toàn, đa dạng. Nếu khuyến nghị vượt quá khả năng của đa số người dân, rất khó đi vào thực tế.

Dù tháp được vẽ xuôi, vẽ ngược hay trình bày theo hình thức nào, điều quan trọng nhất vẫn là hiểu đúng thông điệp và giới hạn an toàn. Không nên ăn thường xuyên ở "ngưỡng tối đa".

Thông điệp cốt lõi vẫn là ăn đúng, ăn đủ, ăn đa dạng trong khả năng của mình. Dinh dưỡng không phải là trào lưu nhất thời, mà là một quá trình điều chỉnh liên tục dựa trên bằng chứng khoa học và thực tiễn đời sống.