Đây là một bước đi chiến lược trong tiến trình xây dựng đô thị hiện đại, văn minh và thân thiện với môi trường. Tuy nhiên, quá trình này cũng đối mặt với nhiều thách thức, nhất là về nguồn vốn đầu tư, hạ tầng kỹ thuật và việc hoàn thiện hệ thống chính sách hỗ trợ đồng bộ.
Tỷ lệ chuyển đổi còn thấp
Trong những năm gần đây, Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều dự án giao thông công cộng sử dụng năng lượng sạch, góp phần cải thiện chất lượng môi trường đô thị.
Đáng chú ý, Công ty Phương Trang (Futa Bus Lines) đã tiên phong thay thế xe buýt chạy dầu diesel bằng 150 xe buýt điện, khai thác trên 17 tuyến nhằm kết nối hiệu quả với tuyến Metro số 1.
Tuyến buýt điện số 161 được đưa vào vận hành, kết nối từ các khu dân cư tới ga Tân Cảng, đã giúp người dân thuận tiện hơn trong việc di chuyển bằng phương tiện công cộng.
Anh Thành Thông (ngụ quận Bình Thạnh) cho biết: “Chi phí đi xe buýt điện hợp lý vì được thành phố trợ giá như xe buýt thường, xe lại chạy điện nên giảm khói bụi. Khi nào cần đi metro là tôi chọn tuyến buýt này làm phương tiện trung chuyển”.
VinBus, đơn vị vận hành xe buýt điện thuộc Vingroup cũng đã đưa vào hoạt động tuyến xe buýt điện từ Thành phố Thủ Đức đến trung tâm Quận 1 (tuyến D4) từ năm 2022. Với lộ trình phù hợp, giá vé hợp lý, xe sử dụng năng lượng sạch, ít khói bụi nên tuyến này nhanh chóng thu hút đông đảo hành khách.
Theo ông Lê Hoàn, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông công cộng Thành phố Hồ Chí Minh, đến nay toàn thành phố có hơn 2.200 xe buýt đang hoạt động, trong đó 528 xe chạy bằng khí CNG, 163 xe buýt điện. Trong thời gian tới, khi đấu thầu 37 tuyến buýt điện mới, số lượng xe buýt điện dự kiến sẽ tăng lên 491 xe và tiếp tục tăng nếu hạ tầng, đặc biệt là hệ thống trạm sạc được bảo đảm.
Tuy vậy, tỷ lệ chuyển đổi hiện vẫn còn khiêm tốn. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% xe buýt sẽ sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Đối với các tuyến buýt được mở mới từ năm 2025 trở đi, toàn bộ phương tiện buộc phải đạt tiêu chuẩn sử dụng năng lượng sạch.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn (Trường đại học Việt Đức) phân tích: “Phát thải trong giao thông đường bộ chiếm tới khoảng 80% tổng phát thải khí nhà kính toàn ngành giao thông vận tải. Do đó, chiến lược chuyển đổi xanh cần tập trung mạnh vào phương tiện cơ giới đường bộ, đặc biệt là giao thông công cộng, nhằm hướng đến phát triển bền vững, nâng cao chất lượng sống đô thị”.
Tháo gỡ vướng mắc về vốn và hạ tầng trạm sạc
Một trong những yếu tố mang tính quyết định đối với thành công của lộ trình “xanh hóa” là hệ thống trạm sạc năng lượng. Nhiều doanh nghiệp vận tải cho biết, khó khăn không chỉ nằm ở chi phí đầu tư xe điện, mà còn ở chỗ chậm quy hoạch trạm sạc, thiếu cơ chế hỗ trợ đầu tư hạ tầng.
Ông Ngô Hải Đường, Trưởng phòng Quản lý vận tải đường bộ, Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, đến năm 2030, với hơn 3.300 xe buýt theo quy hoạch, thành phố sẽ cần ít nhất 25 trạm sạc điện với 269 trụ sạc và sáu trạm nạp khí CNG. Ước tính kinh phí đầu tư cho hai loại hình này khoảng 1.300 tỷ đồng. Tuy nhiên, thực tế số trạm sạc điện, trạm nạp khí hiện có còn rất ít, thậm chí chưa có quy hoạch rõ ràng, khiến nhiều nhà đầu tư e ngại.
Ông Trần Quang Thái, Giám đốc điều hành Công ty Bảo Yến chi nhánh phía nam, cho biết: “Với xe xăng dầu, tài xế chỉ mất vài phút để tiếp nhiên liệu, trong khi xe buýt điện phải sạc từ 3-4 giờ. Nếu không có trạm sạc công suất lớn, được bố trí hợp lý, doanh nghiệp rất khó tổ chức vận hành hiệu quả”.
Trước thực tế đó, một số doanh nghiệp đã chủ động đầu tư hạ tầng riêng. Công ty Phương Trang hiện có hai trạm sạc đặt tại Thành phố Thủ Đức, với 23 trụ sạc hoạt động 24/24 giờ. Tuy nhiên, về lâu dài, doanh nghiệp kỳ vọng có thêm chính sách hỗ trợ về thuê đất, quy hoạch mặt bằng phù hợp, ưu đãi đầu tư để giảm chi phí đầu tư ban đầu và tăng hiệu quả vận hành.
Lãnh đạo Trung tâm Quản lý Giao thông công cộng cho biết, đơn vị này đã trình đề án đầu tư 19 trạm sạc xe buýt điện tại các vị trí trạm trung chuyển, bến bãi hiện hữu. Dự kiến sau khi được phê duyệt, trung tâm sẽ tổ chức đấu thầu chọn nhà đầu tư, phấn đấu triển khai xây dựng trong năm nay.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Anh Tuấn nhận định: “Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nếu tổ chức đấu thầu theo các gói lớn gồm hàng chục tuyến, hàng trăm xe sẽ giúp giảm chi phí đầu tư đầu xe từ 20-25% so với đấu thầu nhỏ lẻ. Việc chuẩn hóa trạm sạc và phương tiện cũng tạo điều kiện thuận lợi để các nhà đầu tư tham gia hiệu quả hơn, giúp thành phố sớm đạt mục tiêu "phủ xanh" hệ thống giao thông công cộng”.
Để đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi sang xe buýt điện, Thành phố Hồ Chí Minh cần sớm phê duyệt quy hoạch mạng lưới trạm sạc đồng bộ, kết hợp với chính sách khuyến khích sử dụng đất công cho thuê với giá hợp lý. Điều này vừa giúp giảm chi phí đầu tư cho doanh nghiệp, vừa góp phần hiện thực hóa cam kết giảm phát thải khí nhà kính của thành phố.
Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ tín dụng xanh, giảm lãi suất vay cho doanh nghiệp đầu tư xe điện, trạm sạc; chính sách khấu hao nhanh; ưu đãi thuế nhập khẩu đối với thiết bị, linh kiện xe điện cũng cần được xem xét, bổ sung kịp thời.
Quá trình chuyển đổi phương tiện giao thông công cộng sang sử dụng năng lượng sạch là xu hướng tất yếu và cần thiết, song cũng đòi hỏi quyết tâm chính trị cao, sự phối hợp đồng bộ giữa các sở, ngành và sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp.
Với cách tiếp cận linh hoạt, thực tiễn và lộ trình rõ ràng, Thành phố Hồ Chí Minh hoàn toàn có cơ sở để trở thành địa phương đi đầu cả nước trong xây dựng hệ thống giao thông công cộng hiện đại, văn minh và xanh sạch.
