Khi thế hệ bùng nổ dân số (“Baby boom” - sinh sau Chiến tranh thế giới thứ hai) ở Nhật Bản bước vào nhóm người cao tuổi (trên 75 tuổi), chi phí cho hệ thống y tế sẽ không ngừng phình to. Đây là thách thức lớn, nhưng cũng là phép thử cho những cải cách sâu rộng tại “xứ Phù Tang” nhằm giảm chi phí bảo hiểm y tế mà thế hệ lao động đang phải gồng mình bù đắp cho những người cao tuổi, cho “làn sóng bạc”.
Tại Thủ đô Tokyo, trong hệ thống bảo hiểm y tế cho người cao tuổi trước đây, nguyên tắc là người bệnh chi trả 10% tổng chi phí điều trị, riêng những người có thu nhập tương đương người lao động phải trả 30%. Với việc thế hệ bùng nổ dân số sẽ bước sang tuổi 75 và dự báo chi phí y tế sẽ tăng mạnh, từ tháng 10/2025, những người có mức thu nhập nhất định phải trả 20% chi phí bảo hiểm y tế. Tuy nhiên, để tránh việc chi phí tăng đột ngột, Chính phủ Nhật Bản đã giới hạn phần tăng thêm khi khám ngoại trú ở mức tối đa 3.000 yen (20,27 USD)/tháng.
Những người phải trả 20% là các trường hợp có thu nhập chịu thuế từ 280.000 yen/tháng trở lên và có tổng thu nhập của tất cả thành viên hơn 75 tuổi trong gia đình, gồm lương hưu và các thu nhập khác, là 3,2 triệu yen/năm trở lên, hoặc 2 triệu yen/năm trở lên nếu sống một mình. Theo Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, tính đến tài khóa 2023, có khoảng 3,88 triệu người thuộc diện này, chiếm 20% số người tham gia hệ thống bảo hiểm y tế cho người cao tuổi. Trong số đó, khoảng ba triệu người được hưởng biện pháp hỗ trợ đặc biệt nêu trên.
Theo khảo sát của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản, gần như toàn bộ người từ 75 tuổi trở lên đều đi khám ngoại trú ít nhất một lần mỗi năm và khoảng một nửa đi khám hằng tháng. Khi áp dụng quy định 20% đồng chi trả, ước tính chi phí tự trả mỗi năm, chủ yếu cho khám ngoại trú, sẽ tăng trung bình 34.000 yen, nên Chính phủ Nhật Bản đã áp dụng biện pháp hỗ trợ đặc biệt trong ba năm, giúp san sẻ gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh cho mỗi người cao tuổi khoảng 8.000 yen/năm.
Nguồn tài chính của hệ thống bảo hiểm y tế cho người cao tuổi, ngoài phần bệnh nhân tự trả, được duy trì bằng 50% ngân sách từ trung ương và địa phương, 40% từ đóng góp của lực lượng lao động, phần còn lại từ phí bảo hiểm của người từ 75 tuổi trở lên. Dân số già hóa, chi phí y tế ngày càng cao làm tăng gánh nặng đóng bảo hiểm đối với lực lượng lao động ở Nhật Bản. Theo báo cáo tài chính năm 2023 được công bố tháng 8 vừa qua, khoản hỗ trợ này đạt 7.106 tỷ yen, phá kỷ lục cao nhất 3 năm liên tiếp. Chi phí y tế năm 2024 dự kiến đạt 48.000 tỷ yên, cao nhất từ trước đến nay, trong đó chi phí cho nhóm trên 75 tuổi lần đầu vượt 40%.
Mặc dù việc áp dụng mức đồng chi trả 20% phần nào hạn chế được tốc độ gia tăng của chi phí công và quỹ hỗ trợ, nhưng chi phí y tế vẫn có xu hướng tăng mạnh. Nếu gánh nặng phí bảo hiểm cứ tiếp tục tăng, thu nhập thực tế của lực lượng lao động sẽ bị giảm, cản trở vòng xoay tích cực giữa việc tăng lương và tăng mức tiêu dùng.
Cuối năm 2023, Chính phủ Nhật Bản đã tổng hợp lộ trình cải cách nhằm tạo nguồn tài chính cho chính sách đối phó sự suy giảm dân số, đồng thời thúc đẩy nguyên tắc ai có thu nhập và tài sản nhiều thì đóng góp nhiều hơn, trong đó có đề xuất xem xét lại tiêu chuẩn áp dụng đồng chi trả 30% cho người trên 75 tuổi, cũng như mở rộng đối tượng phải chi trả 20% trong bảo hiểm chăm sóc sức khỏe dài hạn. Các biện pháp nêu trên dự kiến được triển khai tới năm tài chính 2028.
Kế hoạch mở rộng đối tượng đồng chi trả 20% trong bảo hiểm chăm sóc sức khỏe, ban đầu bản dự thảo nêu rõ sẽ thực hiện trong năm 2024, nhưng do vấp phải sự phản đối từ một số nghị sĩ của liên minh cầm quyền và các bên liên quan, đề xuất này đã bị tạm dừng. Từ thực tiễn tại các cơ sở y tế và chăm sóc sức khỏe, nhiều ý kiến yêu cầu phải tăng mạnh mức chi trả trong đợt điều chỉnh chi phí y tế diễn ra cuối năm 2025 nhằm bù đắp chi phí do lạm phát và bảo đảm nguồn tài chính cho lộ trình tăng lương.
