Với tầm nhìn mới, EU kỳ vọng xây dựng tương lai ổn định, thịnh vượng và bền vững cho toàn vùng, nơi một vùng biển chung trở thành chất keo gắn kết, thay vì đường phân cách giữa các quốc gia và cộng đồng ven bờ Địa Trung Hải.
Với tên gọi “Hiệp ước Địa Trung Hải: Một biển, Một hiệp ước, Một tương lai”, văn kiện tầm nhìn khu vực này được Hội đồng châu Âu (EUC) phê chuẩn ngày 20/11 vừa qua, đánh dấu bước tiến mới trong hợp tác giữa 27 thành viên EU và 10 quốc gia khu vực Trung Đông-châu Phi (MENA) ở phía nam Địa Trung Hải. Tầm nhìn mới được thông qua đúng dịp kỷ niệm 30 năm Tuyên bố Barcelona - văn kiện nền tảng cho mối quan hệ đối tác toàn diện được hai bên vun đắp suốt ba thập kỷ qua và tiếp tục được mở rộng trong bối cảnh địa - chính trị và kinh tế khu vực ngày càng phức tạp.
Khi ra mắt Tuyên bố Barcelona năm 1995, EU đặt mục tiêu xây dựng mối quan hệ chặt chẽ hơn với các nước láng giềng phía nam, dựa trên hòa bình chung, phát triển kinh tế và giao lưu văn hóa. Tầm nhìn EU - Địa Trung Hải đầy tham vọng, nhưng kết quả hợp tác lại không như mong đợi, với những bất bình đẳng kinh tế dai dẳng, thách thức an ninh, áp lực di cư và các lỗ hổng môi trường vẫn đang chi phối phần lớn bối cảnh khu vực.
Nhận rõ những “lỗ hổng” trong hợp tác, năm 2021, EU ban hành thông cáo chung, phác thảo chương trình nghị sự mới cho hợp tác Địa Trung Hải, trong đó ưu tiên đầu tư và tài chính, đồng thời nhắm mục tiêu vào các dự án để tạo động lực mới cho quan hệ đối tác. Hiệp ước Địa Trung Hải vạch ra tầm nhìn mới, thiết lập một khuôn khổ hợp tác sâu sắc hơn, nhằm giải quyết vấn đề bất bình đẳng dai dẳng, không chỉ bằng các tuyên bố mới, mà còn bằng cách đề xuất một khuôn khổ hợp tác có cấu trúc, thực tế và toàn diện hơn.
Được Ủy ban châu Âu (EC) và Đại diện cấp cao EU phụ trách chính sách an ninh và đối ngoại công bố tháng 10 vừa qua, hiệp ước xác nhận Địa Trung Hải là ưu tiên chiến lược của EU và đặt mục tiêu định hình một “Không gian Địa Trung Hải chung”. Đây sẽ là khuôn khổ hợp tác rộng mở, nhằm tạo cơ hội phát triển cho toàn vùng trên cơ sở hiểu biết lẫn nhau, liên kết kinh tế và ổn định dài hạn. Hiệp ước định hướng hợp tác tập trung vào ba trụ cột chính, gồm: Con người; Nền kinh tế bền vững và hội nhập; Quản lý an ninh, khả năng phục hồi và di cư.
Khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng cầu nối giữa người dân và các quốc gia, thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau và tạo cơ hội cho tăng trưởng và phát triển bền vững, Hội đồng châu Âu nhấn mạnh con người sẽ là trung tâm hợp tác, trong khi chính sách đầu tư vào giáo dục, tạo cơ hội cho giới trẻ, thúc đẩy đổi mới và tăng cường giao lưu giữa các cộng đồng hai bờ Địa Trung Hải là nền tảng để xây dựng sự tin cậy và hiểu biết lẫn nhau. Đây sẽ là những “cây cầu kết nối”, tạo lực đẩy mạnh mẽ cho tăng trưởng dài hạn và ổn định xã hội.
Xác nhận tiềm năng còn rất lớn trong hợp tác kinh tế, thúc đẩy thương mại và đầu tư bền vững, hợp tác năng lượng và kết nối giữa EU với các quốc gia Địa Trung Hải, EUC đánh giá rằng các yếu tố từ thương mại, đầu tư, đa dạng hóa chuỗi giá trị đến phát triển kinh tế biển và năng lượng đều được kỳ vọng trở thành những động lực chủ chốt, giúp tạo thêm việc làm, tăng sức chống chịu cho các nền kinh tế và thu hẹp khoảng cách xã hội trong khu vực. EU chỉ rõ, việc nâng cấp hạ tầng kết nối và thúc đẩy chuyển đổi xanh sẽ hỗ trợ có hiệu quả cho các quốc gia Địa Trung Hải trên con đường phát triển bền vững.
Thừa nhận biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường và khan hiếm nước là những thách thức cấp bách đối với toàn vùng Địa Trung Hải, EU nhấn mạnh việc hợp tác chặt chẽ tiếp tục thực thi Tuyên bố Barcelona, coi đây là bước đi thiết yếu để bảo vệ hệ sinh thái biển, gìn giữ tài nguyên và bảo đảm an ninh môi trường khu vực. Ngoài ra, các trọng tâm hợp tác còn hướng đến các lĩnh vực giáo dục, việc làm cho thanh niên, bảo tồn di sản văn hóa và giải quyết thách thức nhân khẩu học.
Về vấn đề an ninh, hiệp ước nêu bật nỗ lực chung trong phòng ngừa xung đột, chống tội phạm có tổ chức, bảo đảm an ninh hàng hải và nâng cao năng lực phản ứng trước các mối đe dọa xuyên biên giới. EU xác định hỗ trợ các đối tác Nam Địa Trung Hải củng cố năng lực quốc phòng và an ninh cũng nhằm duy trì ổn định của khu vực. Trong vấn đề quản lý di cư, Hiệp ước nhấn mạnh cách tiếp cận toàn diện, bảo đảm quyền con người và phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia, nhằm ngăn dòng di cư bất hợp pháp, bảo đảm an toàn cho người di cư và vận hành chính sách hồi hương, tái hòa nhập một cách hiệu quả...
