Những rào cản lớn
Việt Nam hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, chiếm khoảng 7,8% dân số, trong đó chỉ khoảng 950.000 người tham gia thị trường lao động, tức là chưa đầy 25% số người khuyết tật trong độ tuổi lao động. Mặc dù đã có nhiều chủ trương, chính sách được ban hành nhằm bảo đảm quyền và phát huy vai trò của người khuyết tật, song thực tế vẫn còn khoảng cách lớn giữa chính sách và thực thi. Đặc biệt, năng lực tiếp cận pháp luật của người khuyết tật hiện còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc họ chưa được thụ hưởng đầy đủ quyền lợi hợp pháp trong các lĩnh vực lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội... mức trợ cấp xã hội cho người khuyết tật còn thấp; số người khuyết tật được nuôi dưỡng tại các cơ sở bảo trợ xã hội còn ít, cơ sở vật chất và điều kiện sinh hoạt còn thiếu thốn.
Đặc biệt, tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa - nơi điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn, trình độ dân trí hạn chế, khả năng tiếp cận thông tin thấp, công tác truyền thông pháp luật cho người khuyết tật chưa đạt hiệu quả như mong muốn.
Trong thực tế, việc thực thi quyền của người khuyết tật vẫn còn nhiều rào cản. Thí dụ: Tỷ lệ người khuyết tật trong độ tuổi lao động đang làm việc trong nền kinh tế là 23,5%, thấp hơn nhiều so với người không khuyết tật là 76,3% (chênh lệch 52,8 điểm phần trăm). Tỷ lệ trẻ em khuyết tật cấp tiểu học đi học đúng độ tuổi là 68,1%. Những con số này cho thấy, mặc dù pháp luật đã ghi nhận quyền của người khuyết tật, nhưng khả năng tiếp cận và thụ hưởng trong thực tế vẫn còn nhiều hạn chế.
Theo ông Đặng Văn Thanh, Phó Chủ tịch Thường trực Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam, một trong những rào cản lớn khác là nền tảng giáo dục. Tỷ lệ người khuyết tật từ 15 tuổi trở lên biết chữ mới đạt 79%, thấp hơn gần 20 điểm phần trăm so với người không khuyết tật (96,3%); trẻ em khuyết tật đi học đúng tuổi cũng giảm mạnh, đặc biệt ở bậc tiểu học và THCS. Khi trình độ học vấn hạn chế, thì việc tiếp cận tài liệu pháp luật vốn nhiều thuật ngữ chuyên môn lại càng trở nên khó khăn.
Ông Thanh chia sẻ thêm: người khuyết tật có đến 6 dạng tật, trong đó dạng “khuyết tật khác” lại bao hàm hàng chục dạng khác nhau, mỗi dạng lại có những khó khăn riêng. Hoạt động tập huấn giảng viên nguồn cho chính người khuyết tật còn manh mún, chủ yếu tập trung vào Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật. Nhiều chuyên đề tập huấn còn rời rạc, thời lượng ngắn, chưa phù hợp với trình độ, nhận thức và và nhu cầu đa dạng của các nhóm khuyết tật, nên hiệu quả chưa cao. Nội dung tập huấn chủ yếu xoay quanh quyền, trong khi nhu cầu của người khuyết tật thì đa dạng hơn nhiều.
Xây dựng cộng đồng hòa nhập, công bằng
Năm 2014, Việt Nam đã phê chuẩn Công ước của Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật, năm 2019 phê chuẩn Công ước 159 của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) về tái thích ứng nghề nghiệp và việc làm cho người khuyết tật, khẳng định mạnh mẽ hơn nữa cam kết của Việt Nam trong việc bảo đảm người lao động khuyết tật không bị phân biệt đối xử về lao động, việc làm…
Hệ thống pháp luật Việt Nam đã khẳng định rõ ràng quyền và nghĩa vụ của người khuyết tật, đồng thời thiết lập các cơ chế bảo vệ đặc thù. Để những quy định đi vào đời sống, cần có sự nỗ lực chủ động từ chính người khuyết tật trong việc tìm hiểu và nắm vững pháp luật; sự đồng hành từ các tổ chức của người khuyết tật thông qua tập huấn, tư vấn, truyền thông, trợ giúp pháp lý; và sự lan tỏa thông tin từ cơ quan báo chí, truyền thông để đưa pháp luật đến gần hơn với cộng đồng. Thông qua truyền thông, cung cấp thông tin pháp luật kịp thời, xóa bỏ dần định kiến xã hội, gỡ bỏ rào cản tiếp cận, đồng thời phản ánh tâm tư, nguyện vọng của họ tới cơ quan quản lý, để chính sách được sửa đổi và hoàn thiện kịp thời.
Theo Cục Phổ biến giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), muốn nâng cao hiệu quả, cần đa dạng hóa phương thức truyền thông: chữ nổi, sách nói, file điện tử cho người khiếm thị; video kèm phụ đề và ngôn ngữ ký hiệu cho người khiếm thính; clip ngắn, infographic, webside đảm bảo tiếp cận, dễ chia sẻ cho thanh niên; và phát thanh bằng tiếng địa phương cho bà con vùng sâu, vùng xa…
Cùng đó, vai trò của trợ giúp viên pháp lý và các luật sư cũng vô cùng quan trọng. Khi họ trực tiếp tư vấn, tham gia trợ giúp pháp lý cho người khuyết tật, đó cũng chính là một hình thức truyền thông pháp luật cụ thể và hiệu quả. Thí dụ, trong một vụ việc, trợ giúp viên pháp lý không chỉ bảo vệ quyền lợi cho thân chủ mà còn có trách nhiệm giải thích, hướng dẫn cách áp dụng pháp luật, giúp người khuyết tật hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình và tránh rủi ro pháp lý.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, truyền thông pháp luật phải hiện đại, dễ tiếp cận, thân thiện, phù hợp với mọi đối tượng. Quan trọng hơn, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan báo chí lớn, các cơ quan chức năng, quản lý nhà nước với những cơ quan chuyên sâu về người khuyết tật, các tổ chức của người khuyết tật để vừa lan tỏa thông tin, vừa phản ánh kịp thời tâm tư, nguyện vọng của họ tới các cơ quan chức năng.
Với các giải pháp được triển khai đồng bộ, cùng sự vào cuộc tích cực của các cơ quan liên quan, hy vọng trong thời gian tới, số lượng người khuyết tật được tiếp cận với giáo dục, việc làm và những dịch vụ khác sẽ ngày càng được mở rộng, hướng tới mục tiêu xây dựng cộng đồng hòa nhập, công bằng, bình đẳng và văn minh.
