Vùng kinh tế Đông Nam Bộ từ nhiều năm nay luôn giữ vai trò đầu tàu công nghiệp, là động lực tăng trưởng kinh tế của cả nước. Tại đây đã hình thành đội ngũ công nhân lành nghề, trực tiếp vận hành hệ thống nhà máy, khu công nghiệp, dây chuyền sản xuất, đóng góp quan trọng vào kim ngạch xuất khẩu, thu ngân sách.
Tuy nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu chuyển đổi số, tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo, vùng Đông Nam Bộ đang đối diện với nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là chất lượng nguồn nhân lực chưa theo kịp yêu cầu của nền sản xuất hiện đại.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi có khoảng 2,2 triệu đoàn viên công đoàn sinh hoạt trong hơn 21.000 công đoàn cơ sở, lực lượng lao động kỹ thuật cao được ví như “trái tim” vận hành nền công nghiệp đô thị.
Tuy vậy, số lượng công nhân đạt chuẩn về tay nghề trong các ngành đòi hỏi trình độ công nghệ cao còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp phản ánh, khi đổi mới dây chuyền hay áp dụng công nghệ tự động, họ buộc phải tuyển lao động từ địa phương khác hoặc đầu tư chi phí đào tạo lại nội bộ. Điều này không chỉ làm tăng chi phí sản xuất mà còn làm suy giảm khả năng cạnh tranh của nền công nghiệp thành phố.
Đồng Nai, trung tâm công nghiệp trọng điểm với hơn 784 nghìn công đoàn viên, đang tập trung phát triển các ngành công nghiệp phụ trợ và công nghệ cao. Tuy nhiên, khoảng cách giữa yêu cầu kỹ thuật của doanh nghiệp và năng lực thực tế của một bộ phận công nhân vẫn còn lớn. Trong nhiều dây chuyền sản xuất, thao tác của người lao động vẫn chủ yếu là giản đơn, chưa tận dụng được ưu thế tự động hóa.
Việc đào tạo nghề chưa gắn đồng bộ với nhu cầu doanh nghiệp, khiến chất lượng nguồn nhân lực khó tạo bứt phá tương xứng với tốc độ phát triển công nghiệp của tỉnh. Tây Ninh, địa phương đang nổi lên như một cực tăng trưởng mới trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, chế biến nông sản và logistics, lực lượng công nhân hơn 465.000 người đóng vai trò trực tiếp vận hành các dây chuyền hiện đại tại các khu công nghiệp…
Nhưng theo đánh giá của Liên đoàn Lao động tỉnh, tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ, bằng nghề vẫn chưa tương xứng với yêu cầu. Nhiều doanh nghiệp phải đào tạo lại, thậm chí chuyển giao công đoạn kỹ thuật cho lao động từ nơi khác. Đây là điểm nghẽn đáng lưu ý, đặc biệt trong bối cảnh Tây Ninh đang thu hút các dự án công nghệ cao với kỳ vọng hình thành trung tâm công nghiệpnăng lượng-dịch vụ vùng biên.
Phải thẳng thắn nhìn nhận, trong nhiều năm, vùng Đông Nam Bộ phát triển dựa trên lợi thế lao động trẻ, dồi dào và chi phí thấp. Mô hình này từng mang lại hiệu quả trong giai đoạn mở rộng sản xuất, nhưng nay đang bộc lộ hạn chế. Khi tự động hóa thay thế lao động phổ thông, lợi thế chi phí không còn. Chỉ cần một lần cải tiến dây chuyền, hàng chục lao động có thể được cắt giảm, trong khi năng suất lại tăng.
Lao động thiếu kỹ năng vì vậy dễ rơi vào nguy cơ thất nghiệp, thu nhập bấp bênh. Đại dịch Covid-19 càng cho thấy lỗ hổng rõ rệt: lực lượng công nhân thiếu khả năng chuyển đổi nghề, dẫn đến hàng trăm nghìn người phải ngưng việc, gây áp lực lớn lên chính sách an sinh. Tái cấu trúc nguồn nhân lực là giải pháp cấp thiết để phát triển bền vững.
Để thực hiện, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức công đoàn. Trước hết, phải xây dựng hệ sinh thái đào tạo nghề chất lượng cao, gắn kết chặt chẽ giữa trường nghề và nhà máy. Đào tạo phải diễn ra ngay trong môi trường sản xuất, nơi công nhân được tiếp cận công nghệ, được rèn luyện tác phong và được thử nghiệm cải tiến. Để có nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu của sản xuất, doanh nghiệp cũng cần chủ động đầu tư, liên kết đào tạo, không thụ động chờ Nhà nước.
Cùng với đó, các địa phương cần định hướng thu hút đầu tư theo hướng công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn; hạn chế dự án sử dụng nhiều lao động giản đơn. Đồng thời, phải đặc biệt quan tâm đến chính sách phúc lợi cho công nhân: nhà ở, y tế, trường học, thiết chế văn hóa. Khi công nhân yên tâm cuộc sống, họ mới có điều kiện học tập, nâng cao tay nghề và gắn bó lâu dài. Về phía người lao động, cần thay đổi nhận thức: trong nền sản xuất số, sức lao động không còn là lợi thế. Kỹ năng nghề mới là yếu tố quan trọng bảo đảm có việc làm.
Mỗi công nhân phải chủ động học tập, không ngừng cập nhật kỹ năng để thích ứng với công nghệ mới. Tái cấu trúc nguồn nhân lực chính là tái cấu trúc động lực phát triển của vùng Đông Nam Bộ. Xây dựng đội ngũ công nhân có tri thức, kỹ năng và bản lĩnh là nhiệm vụ chiến lược, góp phần bảo đảm vùng kinh tế trọng điểm tiếp tục giữ vai trò đầu tàu trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
