Tượng đài chiến thắng bằng âm nhạc
Trước, trong và sau chiến dịch Điện Biên Phủ, âm nhạc Việt Nam đã khắc một dấu mốc thật đặc biệt. Đó là thời điểm mà những tài năng âm nhạc được bộc lộ qua những ca khúc bất hủ. Người ta không thể quên Nguyễn Thành với “Qua miền Tây Bắc”, “Đường lên Tây Bắc” (Văn An), “Tình ca Tây Bắc” (Bùi Đức Hạnh), “Bế Văn Đàn còn sống mãi” (Huy Du), “Em bé Mường La” (Trần Ngọc)… Đặc biệt, nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc cho rằng, “Hò kéo pháo” của nhạc sĩ Hoàng Vân đã trở thành ca khúc tiêu biểu mang hơi thở của thời đại. Hò kéo pháo” khắc ghi tên tuổi nhạc sĩ Hoàng Vân vào lịch sử âm nhạc Việt Nam. Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho rằng, một trong những cái hay ở “Hò kéo pháo” là dùng cách hết sức dân gian của các cụ ta từ hàng trăm năm trước, mỗi khi làm một công việc cần một sức mạnh tập thể, đó là những điệu hò sông nước trong lao động sản xuất.
Còn theo nhà nghiên cứu - nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha, nói đến âm nhạc về Điện Biên không thể không nhắc tới nhạc sĩ Đỗ Nhuận. Ông là người để lại nhiều dấu ấn với chùm ca khúc về Điện Biên Phủ. Trước khi chiến dịch kết thúc, cuối năm 1953, nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã có ca khúc “Hành quân xa” chất chứa tinh thần lạc quan, yêu đời. Lời ca của tác phẩm đã ngay lập tức đồng hành với những người lính tham gia chiến dịch Trần Đình (mật danh của chiến dịch Điện Biên Phủ), trở thành lời động viên tinh thần để người lính vượt qua bom đạn chiến tranh. Sau đó, nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã có ngay bài hát “Trên đồi Him Lam” ghi lại thắng lợi trận đầu của chiến dịch lịch sử. Tuy vậy, đỉnh cao của âm nhạc viết về chiến dịch Điện Biên Phủ chính là ca khúc “Chiến thắng Điện Biên” được nhạc sĩ Đỗ Nhuận viết ngay trong đêm 7-5-1954. Trong cuốn hồi ký “Âm thanh cuộc đời”, nhạc sĩ Đỗ Nhuận viết: “Vào chiều ngày 7-5-1954, khi đang cuốc và rải đá trên đường thì một đồng chí liên lạc đạp xe như bay từ mặt trận về reo to: “Mường Thanh địch đầu hàng rồi, giải phóng Điện Biên rồi!”. Thế là tạm biệt đá hộc, đối với tôi có thể nói là “vĩnh biệt” đá hộc, duyên nợ với “đá” đến đây là hết”. Ngay đêm ấy, mặc những người đồng đội đang say trong giấc ngủ, ông ngồi bên bếp lửa nhà sàn cùng với mấy củ sắn nướng thơm bùi vùi trong than ấm và cây đàn violin và bật ra những dòng nhạc đầu tiên: “Giải phóng Điện Biên/ Bộ đội ta tiến quân trở về/ Giữa mùa hoa nở, miền Tây Bắc tưng bừng vui…”.
Những ca khúc đó cũng chính là những tượng đài chiến thắng bằng âm nhạc. Ở đó, chất chứa những dấu mốc lịch sử, là khúc khải hoàn, là tiếng reo vui của triệu triệu trái tim…
Tiếp lửa ca khúc cách mạng
Để các ca khúc ấy vang xa, có sự đóng góp không nhỏ của các nghệ sĩ, ca sĩ, các tốp ca nam nữ… Sinh thời, trong một lần trò chuyện với chúng tôi, nhạc sĩ Nguyễn Thành - tác giả ca khúc “Qua miền Tây Bắc” cho biết, ông viết ca khúc này trước khi chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc hai năm. Nhưng khi viết xong, ông cảm thấy bài hát chưa chuyển tải được hết ý nghĩa của chiến dịch, thế là Nguyễn Thành vò mảnh giấy đó và vứt vào chân đống lửa rồi quay vào lán cố chợp mắt vài phút cho cuộc hành quân ngày mai. Nhưng may mắn, ngọn lửa đã không đủ bén để thiêu cháy bài hát đầy dũng khí, viên giấy không lăn tới được đống lửa, mà lại… rơi vào tay mấy anh em Phùng Đệ, Nguyễn Phúc, Trần Chất. Họ nhặt lên xem, thấy hay và lẩm nhẩm tập hát. Trong tiếng đàn guitare bập bùng của ca sĩ Trần Chất, Nguyễn Thành lặng đi. Bài hát với những giai điệu khỏe khoắn đã nhanh chóng lan truyền đi khắp các đoàn quân.
Hay như “Hò kéo pháo” của Hoàng Vân, nhiều tốp ca thể hiện, nhiều ca sĩ cũng đã hát, nhưng bản thu âm của nghệ sĩ Quang Thọ đến nay vẫn được nhiều người lựa chọn nghe lại.
Âm nhạc là sự tiếp nối, các ca khúc không hoàn toàn đóng đinh ở văn bản của nhạc sĩ mà còn được sự tiếp biến của nhạc sĩ phối khí, ca sĩ thể hiện. Những ca khúc nhạc cách mạng đã được phả thêm những hơi thở mới, đương đại, khiến người nghe thời nay cảm thấy hứng thú, thậm chí chính cha đẻ của bài hát cũng phải bất ngờ. Đó chính là trường hợp của ca sĩ Tùng Dương khi làm mới ca khúc “Chiếc khăn piêu” của nhạc sĩ Doãn Nho, hay “Nơi đảo xa” của nhạc sĩ Thế Song. Cách đây không lâu, trong chương trình “Giai điệu tự hào”, ca khúc “Hò kéo pháo” cũng đã được làm mới. Ở đó, nhạc sĩ Thanh Phương đã phối khí lại, đưa rock heavy metal vào “Hò kéo pháo”. Ba giọng ca trẻ Hoàng Hiệp - Ngũ Cung, Nông Tiến Bắc, Minh Trí cùng phần solo guitare điện của Trần Thắng khiến cả khán phòng “bùng nổ”.
Với các ca khúc viết về đề tài Tây Bắc và Điện Biên gắn liền với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, nhạc sĩ Quang Long cho rằng, bên cạnh giá trị lịch sử được ghi lại bằng âm nhạc, những ca khúc trong giai đoạn này còn giữ vị trí là những ca khúc thời kỳ đầu của nền tân nhạc nói chung, dòng ca khúc cách mạng nói riêng. Những ca khúc thời kỳ này được các nhạc sĩ sáng tác phù hợp với những ca khúc hát tập thể (tốp ca, đồng ca...), một mặt nó thể hiện tinh thần nhân dân đồng tâm dồn sức cho một khát khao chính đáng; một mặt, nó cũng tạo nên sức mạnh hiệu triệu khi âm hưởng của nhịp hành khúc của âm nhạc phương tây được các tác giả khai thác một cách khéo léo và tài tình.
Theo nhạc sĩ Thụy Kha, để các ca khúc cách mạng đến gần với công chúng hôm nay, các ca sĩ trẻ cần phải có thời gian và chuyên môn đầu tư vào bài hát để các ca khúc cách mạng “khoác” lên mình “tấm áo mới” mà không bị “chê” là phá hỏng bài hát ấy. “Chỉ những nghệ sĩ có trình độ và chuyên môn mới làm được các bản nhạc mới. Tuy nhiên, các ca khúc cách mạng được làm mới cần phải làm “tử tế” và có chuyên môn, nếu không ca sĩ sẽ phá hỏng bản nhạc vốn có của nó, vì ranh giới giữa “phá cách” và phá hỏng là rất mong manh”.
