Hòn đảo của văn hóa và tín ngưỡng
Các cuộc khảo cổ của Bảo tàng tỉnh Bình Thuận cũ (nay là Bảo tàng Lâm Đồng) cho thấy, cư dân đã có mặt trên đảo từ 2.500 - 3.000 năm trước với các di chỉ của nền văn hóa Sa Huỳnh muộn, tiếp đó là văn hóa Champa sớm. Ngày nay, cư dân đảo đa phần là người Kinh nhưng tín ngưỡng lại có sự hòa trộn của văn hóa Chăm, Hoa, Việt.
Theo thống kê của Ban Quản lý các di tích đặc khu Phú Quý, đảo có 35 di tích các loại, trong đó có 3 di tích cấp quốc gia và 8 di tích cấp tỉnh; 93 sắc phong do các đời vua triều Nguyễn ban tặng, 154 bài văn tế sưu tầm được trong dân gian, 380 bộ câu đối trong đó có nhiều bản Hán Nôm lưu trữ tại các di tích.
Đời sống của dân đảo Phú Quý gắn liền với biển. Mỗi làng đều có lăng, vạn thờ thần Nam Hải (cá voi) và nghĩa trang dành riêng cho Ông lụy (cá voi chết dạt vào bờ) như Vạn An Thạnh, Vạn Phú Thạnh, Vạn Liên Thành, Vạn Mỹ Khê... Trong đó Vạn An Thạnh (thôn Triều Dương) là vạn lâu đời nhất được xây dựng từ năm 1781.
Những “thư viện di động” của đảo
Khi chúng tôi đến, Vạn An Thạnh đóng cửa, trên cổng có tấm biển nhỏ ghi số điện thoại liên lạc với Ban Quản lý. Tôi bấm gọi, tầm 15 phút sau ông Nguyễn Phước có mặt đưa chúng tôi vào trong. Ông Phước sinh năm 1965, thời trẻ là ngư phủ trên các ngư trường Phú Quý, Trường Sa… 10 năm nay, sau khi nghỉ đi biển ông trông coi vạn.
Vừa dẫn chúng tôi tham quan vạn, ông Phước vừa kể, dân đảo sống nhờ biển, vì thế rất tín ngưỡng thần Nam Hải. Ở mỗi vạn, ngày Ông lớn đầu tiên lụy bờ sẽ được chọn là ngày giỗ của vạn. Ngày giỗ ở Vạn An Thạnh là 16/10 âm lịch - ngày phát hiện Ông Nam Hải lụy vào năm 1841. Vào ngày này ngoài lễ tế thì có nhiều hoạt động như đua ghe thuyền, hát bội, múa lân, chèo bả trạo và các trò chơi dân gian.
Ngoài lăng, vạn thì mộ thầy Sài Nại là di tích tâm linh được người dân đảo nhắc đến thường xuyên. Khu mộ nằm trên một gò cao choài ra biển, có điện thờ. Tại đây chúng tôi gặp và trò chuyện với ông Trần Văn Hai, người trông coi mộ từ 3 năm nay. Ông Hai nay 65 tuổi, thời trẻ là một ngư phủ, thợ lặn ở vùng biển Phan Thiết, Hoàng Sa. Ông Hai cho biết, dân đảo rất tín ngưỡng Thầy, hầu như trong nhà có việc lớn nhỏ gì đều đến mộ Thầy khấn cầu, sau đó tạ lễ trọng hậu. Ngoài ngày kỵ Thầy thì vào mồng 4 Tết, dân đảo sẽ tụ tập tại mộ Thầy coi hát bội.
Chúng tôi đến ngôi nhà trên đường Lê Lai gặp ông Trần Thanh Phong, được người dân yêu mến gọi là “sử gia đảo Phú Quý”. Ông Phong sinh năm 1954, là con cháu đời thứ tư của cụ Trần Đời - người sáng lập đồng thời là ông bầu, thầy tuồng, kép hát của gánh hát Đồng Tâm thành lập từ năm 1880. Ông Phong gắn bó và dành cả cuộc đời đóng góp cho đảo Phú Quý. Sau khi nghỉ hưu ông là Bí thư Chi bộ thôn, Phó ban Bổn điền (Ban Quản lý) các di tích của đảo, 7 năm trông coi di tích mộ thầy Sài Nại… Người dân Phú Quý nhớ nhiều về ông với vai trò thầy tuồng - người lưu giữ văn hóa phi vật thể của đảo bằng các tuồng tích, thơ ca hò vè - với niềm đam mê và tình yêu từ trong máu thịt.
Ông Phong kể về phong tục của đảo. Một trong số đó là tục không cưới hỏi. Trai gái tìm hiểu ưng thuận thì hai bên chọn ngày lành ra mắt mẹ cha họ hàng, rồi về chung sống chứ không tổ chức các nghi thức hỏi cưới hay đãi đằng tiệc tùng. Lý giải về điều này, ông cho rằng có thể bắt nguồn từ công chúa Bàn Tranh, đau khổ vì dang dở tình duyên nên bà muốn trai gái thương yêu nhau thì nên duyên vợ chồng mà không cần thủ tục rườm rà, cũng không phân biệt tín ngưỡng tôn giáo. Tập tục ấy vẫn duy trì suốt mấy thế kỷ nay.
Khi mới 20 tuổi, ông đã sáng tác tuồng hát bội “Trọn nghĩa vẹn tình”. Hơn nửa thế kỷ qua, ông vẫn miệt mài sưu tầm, ghi chép các sự tích, truyền thuyết lưu truyền trong dân gian về những người khai hoang mở cõi như công chúa Bàn Tranh, thầy Sài Nại…, những anh hùng chống cướp biển xưa như Kiều Huy Tạng, Lưu Đụn, Hoàng Phong Gió, Hoàng Cầu… dựng thành các vở tuồng, sân khấu hóa để công chúng dễ nghe, dễ nhớ. Đến nay, gia tài của ông có 52 tuồng hát bội và cải lương, hơn 10 tuồng chèo, hơn trăm bản cổ nhạc cùng nhiều tập thơ ca ngợi quê hương Phú Quý. Ông là thầy tuồng của cả 3 gánh hát: Hát bội Đồng Tâm, chèo, đờn ca tài tử với gần 60 thành viên, người lớn nhất đã 89 tuổi, nhỏ nhất mới lên 10.
Những cuộc gặp gỡ chuyện trò đã cho tôi phần nào cảm nhận được tình yêu của người dân với đảo. Có lẽ nhờ tình yêu ấy mà từ đời này sang đời khác, người dân đã cùng nhau giữ gìn vẹn nguyên những giá trị truyền thống lịch sử với niềm kính ngưỡng thiêng liêng.
