Chất liệu truyền thống kể chuyện đương đại
Từ 866 tác phẩm sáng tác trong giai đoạn 2024-2026, Ban tổ chức đã trưng bày 211 tác phẩm của 185 tác giả trên cả nước. Hội họa, điêu khắc, đồ họa, nhiếp ảnh, sắp đặt, video art... cùng hiện diện, tạo nên bức tranh khá toàn diện về diện mạo mỹ thuật trẻ. 31 giải thưởng đã được trao, gồm 3 giải nhất, 5 giải nhì, 9 giải ba, 11 giải khuyến khích và 3 giải thưởng tác phẩm là đồ án tốt nghiệp. Festival mở cửa phục vụ công chúng đến hết ngày 15/9 tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (Hà Nội).
Nhiều nghệ sĩ trẻ không còn tiếp cận truyền thống như một nguồn tư liệu để lặp lại, mà xem đó là chất liệu cho những cách biểu đạt mới. Tranh dân gian Đông Hồ, hình tượng 12 con giáp, nghệ thuật tuồng, ngày Tết Việt Nam hay văn hóa các cộng đồng dân tộc thiểu số được nhìn bằng góc nhìn của thế hệ hôm nay. Bên cạnh những đề tài về con người, môi trường, đời sống đô thị và những biến đổi của xã hội hiện đại, nhiều tác phẩm hướng tới ký ức văn hóa, bản sắc cộng đồng, tạo nên những cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.
Một trong ba tác phẩm đoạt giải nhất, "Dòng chảy S'tiêng" của tác giả Nguyễn Thúy Hằng (Vĩnh Long), là minh chứng rõ nét cho xu hướng ấy. Trên bức sơn mài khổ lớn ghép 6 tấm, chất liệu sơn mài được xử lý chắc tay, kết hợp bố cục hiện đại, tạo nên một tác phẩm vừa giàu tính tạo hình vừa gợi chiều sâu văn hóa. Cũng là sơn mài với kích thước lớn, tác phẩm “Dinh ông Thượng” của Nguyễn Thành Nhân kết hợp khuynh hướng lập thể với lối vẽ hiện thực để thể hiện tâm trạng của Vua Thành Thái trong thời gian bị thực dân Pháp quản thúc ở Bạch Dinh (Vũng Tàu). Theo đánh giá của nhiều khách tham quan, sáng tác cho thấy tâm huyết, tình cảm và tay nghề của một họa sĩ trẻ.
Ở mảng điêu khắc, "Giữa hai thời" của Dương Đức Duy (Hà Nội) - tác phẩm cũng đoạt Giải nhất - gây ấn tượng bởi sự tiết chế trong tạo hình nhưng giàu ý niệm. Thép không gỉ với bề mặt sáng lạnh đặt cạnh đá ong Sơn Tây mang sắc trầm của vùng đất quê hương tác giả đã tạo nên sự đối lập thú vị giữa vật liệu công nghiệp và vật liệu bản địa, mở ra nhiều liên tưởng về sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại.
Họa sĩ Phạm Huy Thông cho rằng, trong mùa giải này điêu khắc vẫn giữ được "lửa" cả về số lượng lẫn chất lượng so với kỳ trước. Anh đặc biệt ấn tượng với tác phẩm gốm nung "Hành trình vững bước" của Nguyễn Ngọc Long, đoạt Giải nhì. Với kích thước lớn nhưng hầu như không xuất hiện lỗi nứt hay rộp sau quá trình nung, tác phẩm cho thấy trình độ xử lý kỹ thuật cao cùng sự kế thừa nghề gốm từ thế hệ trước. Đây là thí dụ cho thấy nhiều nghệ sĩ trẻ hôm nay không chỉ theo đuổi ý tưởng mà còn đầu tư nghiêm túc vào việc làm chủ chất liệu.
Cần hệ sinh thái cho thế hệ sáng tạo mới
Nhìn vào bộ giải thưởng của Festival năm nay, có thể thấy bức tranh mỹ thuật trẻ ngày càng đa dạng hơn cả về loại hình lẫn chất liệu. Ba giải nhất thuộc ba lĩnh vực khác nhau gồm sơn mài, đồ họa in (collagraph) và điêu khắc; năm giải nhì trải đều cho gốm, sơn mài, lụa và hội họa; trong khi nhóm giải ba và khuyến khích mở rộng sang sắp đặt đa chất liệu, in lưới, in khắc gỗ phá bản, xé dán từ bao bì nhựa, điêu khắc gỗ, thép không gỉ hay những kết hợp vật liệu mới. Qua đó, phản ánh quan điểm của Hội đồng nghệ thuật khi không đặt trọng tâm vào một loại hình hay một khuynh hướng sáng tác duy nhất, mà ghi nhận sự phong phú của ngôn ngữ tạo hình đương đại.
Được tổ chức định kỳ hai năm một lần, sau 8 kỳ tổ chức, Festival Mỹ thuật trẻ đã vượt ra khỏi khuôn khổ của một cuộc triển lãm hay giải thưởng chuyên ngành để trở thành dịp khảo sát diện mạo sáng tác của thế hệ nghệ sĩ trẻ trên phạm vi cả nước.
Festival cũng đặt ra nhiều suy nghĩ đối với chiến lược phát triển mỹ thuật Việt Nam. Một Festival hai năm một lần tuy có giá trị động viên lớn, nhưng chưa đủ. Điều mà nghệ sĩ trẻ cần không chỉ là giải thưởng mà còn là một hệ sinh thái đồng bộ bao gồm đào tạo, nghiên cứu, lý luận phê bình, giám tuyển, bảo tàng, không gian sáng tạo, thị trường mỹ thuật, sưu tập nghệ thuật, quỹ hỗ trợ sáng tác và các chương trình giao lưu quốc tế. Khi những mắt xích ấy vận hành thống nhất, Festival mới thật sự trở thành bệ phóng cho sự phát triển của các nghệ sĩ trẻ với bản lĩnh nghề nghiệp và ý thức gìn giữ các giá trị văn hóa Việt Nam.
