Sớm cụ thể hóa các quy định với thuốc lá thế hệ mới

Tuy nhiên, để thực thi hiệu quả Nghị quyết trên, các cơ quan chức năng cần sớm cụ thể hóa các quy định, từ việc làm rõ định nghĩa, cấu tạo, nguy cơ của từng loại sản phẩm, sửa đổi luật liên quan, đến nghiên cứu các điều ước quốc tế. Đây là những bước đi cần thiết và quan trọng để bảo đảm tính pháp lý, khoa học và hiệu quả thực thi của chính sách.

Làm rõ định nghĩa, cấu tạo, nguyên liệu và nguy cơ của thuốc lá mới

Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng được xếp vào nhóm thuốc lá mới, trong đó thuốc lá điện tử được các tổ chức y tế thế giới đánh giá là sản phẩm phức tạp, nguy hại do tính chất và cấu tạo sản phẩm dạng "mở", sử dụng dung dịch làm nguyên liệu chính thay vì sợi thuốc lá.

Do đó, người dùng có thể bổ sung thêm các chất kích thích, hướng thần không được kiểm soát như ma túy vào dung dịch khi sử dụng. Nguyên lý và cấu tạo của thuốc lá điện tử là một dạng thiết bị sử dụng pin để làm nóng dung dịch chứa nicotine, propylene glycol, glycerin và hương liệu, tạo ra khí hơi cho người dùng hít vào. Sản phẩm này hiện được giới trẻ, đặc biệt là lứa tuổi học sinh, sinh viên ưa chuộng do có mức giá rẻ, thiết kế hấp dẫn và sự phổ biến trên mạng xã hội.

Thuốc lá nung nóng là sản phẩm thuốc lá dạng điếu, không có dung dịch với nguyên liệu chính từ các thành phần của cây thuốc lá và người dùng cũng không thể tự ý bổ sung thêm nguyên liệu hay các chất khác vào điếu thuốc. Đây là sản phẩm dạng "đóng" chỉ sử dụng điếu thuốc được sản xuất sẵn, không cho phép người dùng can thiệp vào thành phần.

Với công nghệ mới, thay vì dùng bật lửa để đốt điếu thuốc thì thuốc lá nung nóng dùng thiết bị điện tử chuyên dụng để nung nóng điếu thuốc ở nhiệt độ thấp hơn so với đốt cháy, tạo thành khí hơi chứa nicotine để hút. Sau khi hút hết thì điếu thuốc không bị cháy đi như thuốc lá truyền thống, mà vẫn còn nguyên lõi thuốc và vỏ cuốn bên ngoài. Tuy nhiên, thuốc lá nung nóng vẫn chứa chất gây nghiện nicotine và có nguy cơ gây hại sức khỏe.

Trưởng Phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn chất lượng Việt Nam (Bộ Khoa học và Công nghệ) Lê Thành Hưng cho rằng, thuốc lá mới không còn là khái niệm mới trên thế giới khi đã lưu hành hơn 30 năm. Tại Việt Nam, thuốc lá mới đã có mặt từ lâu dưới nhiều hình thức. Do đó, với sự khác biệt căn bản của 2 loại sản phẩm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đòi hỏi cơ quan chức năng khi ban hành chế tài quản lý, xử phạt cần phải phân loại rõ ràng để tránh nhầm lẫn trong quá trình quản lý, xử phạt và truyền thông.

Ông Hưng cho rằng, việc nhận diện đúng bản chất của sản phẩm rất quan trọng để đưa ra các chính sách kiểm soát phù hợp và hiệu quả. Trong đó, cần tham khảo các quan điểm quốc tế để đưa ra định nghĩa và kiểm soát phù hợp cho các sản phẩm thuốc lá mới tại Việt Nam.

Theo ông Hưng, Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế ISO đã ban hành một số tiêu chuẩn về thuốc lá nung nóng và khẳng định thuốc lá nung nóng không phải TLĐT hay thuốc lá điếu truyền thống. Còn theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thuốc lá nung nóng là sản phẩm thuốc lá vì có cấu tạo nguyên liệu từ thành phần cây thuốc lá, chỉ khác quá trình sản xuất, chế biến và cách sử dụng nên cần được quản lý như các sản phẩm thuốc lá điếu thông thường.

Dù Việt Nam đã cấm sử dụng, sản xuất, kinh doanh thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, nhưng thị trường "chợ đen" vẫn đang tồn tại với các sản phẩm nhập lậu hoặc biến tướng, không bị kiểm soát chất lượng. Chỉ cần gõ các từ khóa như “pod”, “vape” trên mạng xã hội, hàng loạt trang và hội nhóm buôn bán thuốc lá điện tử lập tức hiện ra.

Theo đánh giá của các lực lượng Quản lý thị trường, tình trạng sử dụng các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới vẫn tràn lan thông qua kênh mua không chính thống, bất chấp Nghị quyết 173/2024/QH15 đã có hiệu lực, khiến việc giảm tỷ lệ người hút thuốc và ngăn chặn buôn lậu thuốc lá mới ngày càng khó khăn.

Cần bổ sung các chế tài quản lý phù hợp

Nhằm ngăn chặn hiện tượng lợi dụng mạng xã hội để buôn bán thuốc lá điện tử, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương) Nguyễn Thanh Bình cho biết, Cục đã có công văn 72/TTTN-NV gửi Chi cục Quản lý thị trường các địa phương, yêu cầu siết chặt kiểm tra, xử lý vi phạm liên quan đến thuốc lá điếu ngoại nhập lậu, xì gà nhập lậu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng.

Tuy nhiên đến nay, công tác kiểm tra, xử lý mới chỉ tập trung vào các cá nhân, tổ chức buôn bán, vận chuyển, chưa có chế tài xử phạt người sử dụng. Điều này khiến cho nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm này vẫn cao, tạo ra một thị trường ngầm bất chấp lệnh cấm.

Phó Vụ trưởng Vụ Pháp luật Dân sự-Kinh tế (Bộ Tư pháp) Lê Đại Hải nhấn mạnh, việc thiếu khung pháp lý rõ ràng đã khiến các sản phẩm này “tấn công” học đường, gây nguy cơ đầu độc giới trẻ. Việc làm rõ định nghĩa và cấu tạo của các sản phẩm thuốc lá mới sẽ giúp cơ quan chức năng nhận diện sản phẩm, xác định đối tượng vi phạm và áp dụng chế tài phù hợp.

Thí dụ, thuốc lá điện tử thường được quảng cáo “an toàn hơn” thuốc lá truyền thống, nhưng khí hơi từ thuốc lá điện tử chứa hóa chất độc hại như formaldehyde, gây nguy cơ viêm phổi và bệnh tim mạch. Điều này sẽ giúp cho việc quản lý của các cơ quan chức năng được hiệu quả hơn, gắn liền với thực tiễn hơn, cũng như không gây nhầm lẫn về mức độ nguy hại của từng loại sản phẩm lên sức khỏe người dân.

Ở góc độ pháp lý, ông Lê Đại Hải cho rằng, tại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, khái niệm thuốc lá được định nghĩa là sản phẩm được sản xuất từ toàn bộ hoặc một phần nguyên liệu thuốc lá, được chế biến dưới dạng thuốc lá điếu, xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào và cũng bao gồm các dạng khác. Đây là điều mà các nhà làm luật đã dự trù cho những thay đổi trong tương lai.

Do đó, với sản phẩm thuốc lá nung nóng đang đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá do nó chỉ khác thuốc lá truyền thống ở công cụ hỗ trợ cho việc hút thuốc khi sử dụng thiết bị làm nóng mà không đốt cháy trực tiếp điếu thuốc.

Vì vậy, để thực thi Nghị quyết 173/2024/QH15 có hiệu quả, ông Hải cho rằng, cần đồng bộ hóa các cơ sở pháp lý liên quan. Nếu sửa thì nên làm một cách thống nhất, đồng bộ từ Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; Luật Đầu tư; Luật Quản lý ngoại thương, và các loại nghị định… nhằm bảo đảm các loại sản phẩm thuộc định nghĩa thuốc lá đều được đối xử công bằng như nhau. Bởi hiện nay đang có sự không nhất quán khi cùng là sản phẩm từ nguyên liệu thuốc lá, nhưng một bên thì cấm, một bên thì được lưu hành.

Vẫn phải khẳng định, Nghị quyết 173/2024/QH15 của Quốc Hội ban hành nhằm cấm thuốc lá mới là một bước tiến lớn, thể hiện tầm nhìn và trách nhiệm của Việt Nam trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bởi thuốc lá dù là truyền thống hay thuốc lá mới đều có hại cho sức khỏe và môi trường và điều này đã được khoa học chứng minh.

Tuy nhiên, sửa đổi luật là cách tiếp cận phù hợp thực tiễn để đồng bộ hóa hệ thống pháp luật, tạo nền tảng vững chắc cho quản lý thuốc lá mới. Một khung pháp lý rõ ràng sẽ giúp việc thực thi Nghị quyết 173/2024/QH15 hiệu quả, giảm thiểu rủi ro pháp lý và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Chỉ khi hoàn thiện các khía cạnh này, chúng ta mới có thể thực thi lệnh cấm một cách khoa học, pháp lý rõ ràng và đạt hiệu quả thực tế trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng trước mối đe dọa từ thuốc lá mới.