Đứt gãy và nguy cơ mai một
Trong ký ức của nhiều người cao tuổi tại xã đảo Cái Chiên, đình làng từng là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của cộng đồng. Ngôi đình ba gian lợp ngói âm dương là nơi gửi gắm niềm tin vào các vị thần bảo hộ. Lễ hội đình xưa diễn ra dịp đầu xuân, từ ngày 16 đến 20 tháng Giêng âm lịch, với các nghi thức rước thần, tế lễ và những hoạt động sinh hoạt cộng đồng đặc sắc. Đáng chú ý là “hát nhà tơ” trong không gian linh thiêng của đình.
Không gian lễ hội khi ấy không chỉ giới hạn trong phạm vi làng ở đảo nhỏ vùng Đông Bắc, mà còn mở rộng thành nơi giao lưu văn hóa của cư dân các vùng ven biển lân cận. Những chuyến thuyền từ Hà Cối, Móng Cái, Đầm Hà và cộng đồng Kinh tộc từ bên Trung Quốc sang… dự hội, tạo nên không khí sinh hoạt cộng đồng sôi động và giàu tính kết nối.
Những biến động trong thế kỷ XX đã khiến lễ hội đình Cái Chiên bị gián đoạn thời gian dài. Không gian đình làng không còn, các nghi thức truyền thống không được thực hành, kéo theo sự mai một dần của ký ức văn hóa. Trong các cuộc tham vấn cộng đồng gần đây, nhiều người cao tuổi cho biết họ chỉ còn nhớ những mảnh ghép rời rạc của lễ hội: Thời gian tổ chức, một số nghi thức tế lễ, hay không khí hội hè ngày trước. Những tri thức nghi lễ đứng trước nguy cơ thất truyền.
Phục dựng-kiến tạo từ nhiều nguồn lực
Qua các hội nghị lấy ý kiến người dân, các cuộc phỏng vấn và khảo sát thực địa, nhiều thông tin về cấu trúc nghi lễ, không gian tổ chức và vai trò của các nhóm cộng đồng đã được ghi nhận và hệ thống hóa. Trên cơ sở đó, các nhà nghiên cứu văn hóa tham gia phân tích, đối chiếu với các mô hình lễ hội truyền thống vùng Bắc Bộ, vùng biển đảo Đông Bắc, từ đó xây dựng kịch bản phục dựng phù hợp.
Chính quyền địa phương đóng vai trò tổ chức và điều phối, tạo điều kiện về thể chế và nguồn lực để triển khai phục dựng lễ hội một cách bài bản. Sự phối hợp giữa cộng đồng, nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý đã hình thành một cách tiếp cận tương đối toàn diện trong bảo tồn di sản. Đáng chú ý là sự tham gia tích cực của cư dân địa phương. Người dân mà còn trực tiếp tham gia vào tổ chức, thực hành và truyền dạy các nghi thức lễ hội. Việc phục dựng vì thế không đơn thuần là tái hiện quá khứ, mà còn là quá trình cộng đồng cùng nhau tái khẳng định bản sắc và giá trị văn hóa của mình.
Nguồn lực phát triển bền vững
Xã đảo Cái Chiên đang từng bước xây dựng mô hình du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Việc phục dựng lễ hội đình - miếu mở ra khả năng hình thành một sản phẩm du lịch văn hóa mang tính đặc thù, góp phần đa dạng hóa trải nghiệm cho du khách. Qua lễ hội, các giá trị văn hóa truyền thống như tín ngưỡng của cư dân biển đảo, nghệ thuật trình diễn và sinh hoạt cộng đồng được tái hiện, tạo nên sức hấp dẫn riêng cho địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác di sản cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo vệ và phát triển, tránh xu hướng thương mại hóa làm suy giảm giá trị văn hóa.
Câu chuyện phục dựng lễ hội đình Cái Chiên cho thấy, di sản văn hóa không phải là những gì bất biến, mà có thể được tái tạo trong bối cảnh mới nếu có sự chung tay của cộng đồng và sự hỗ trợ của các thiết chế văn hóa. Trong bối cảnh phát triển hiện nay, đặc biệt tại các vùng biển đảo, việc bảo vệ và phát huy di sản cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ lâu dài, gắn với chiến lược phát triển bền vững. Khi di sản được đặt trong đúng mối quan hệ với cộng đồng - như một phần của đời sống chứ không chỉ là đối tượng bảo tồn - nó có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho tương lai.
Việc “đánh thức” lễ hội đình Cái Chiên vì thế không chỉ là khôi phục một truyền thống đã mất, mà còn là bước đi quan trọng trong hành trình giữ gìn và lan tỏa giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trên các vùng biển đảo của Tổ quốc.
