Côn Sơn – Kiếp Bạc nằm giữa bạt ngàn rừng thông mã vĩ, hòa quyện với nước non, cùng với các vạt rừng trúc, mai, ngập tràn hoa trái, tiếng suối reo rì rầm… tạo nên cảnh sắc kỳ thú, hấp dẫn. Không phải ngẫu nhiên mà xa xưa Anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi đã lựa chọn nơi đây làm nơi ở ẩn; Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng đã về vùng đất thiêng tu tâm, tĩnh dưỡng. Chắc hẳn ngày ấy Côn Sơn- Kiếp Bạc là một cõi u mịch, cảnh sắc như mơ với những rừng cây đại ngàn trên các triền núi Ngũ Nhạc, Kỳ Lân, núi Rồng, núi Phượng, Dược Sơn...
Ẩn hiện trong không gian đó là những vẻ đẹp thiên nhiên kỳ ảo và do con người tạo dựng như: Giếng Ngọc, Thạch Bàn, am Bạch Vân, động Thanh Hư, cầu Thấu Ngọc, Ngũ Nhạc linh từ, suối, hồ Côn Sơn.
Theo nhà sử học Tăng Bá Hoành, ở Côn Sơn-Kiếp Bạc, văn hóa Phật giáo, Nho giáo và Lão giáo cùng tồn tại và phát triển qua nhiều thế kỷ, nhưng tất cả đều thấm đẫm bản sắc văn hóa Việt, đều để lại dấu ấn qua mỗi công trình xây dựng, qua từng chi tiết kiến trúc, chạm khắc, qua các bia đá, tượng thờ, hoành phi, câu đối; qua văn hóa Lý-Trần, Lê-Nguyễn và ở các tầng văn hóa dưới lòng đất khi khai quật khảo cổ học.
Bên cạnh đó, những di sản văn hóa phi vật thể quý giá ở Côn Sơn chứa đựng trong sách vở, trong các truyền thuyết, các nghi thức cúng tế và hoạt động lễ hội vô cùng phong phú.
Quần thể di tích Côn Sơn- Kiếp Bạc còn là vùng đất lưu giữ những di sản văn hóa tiêu biểu của dân tộc với gần trăm di tích kiến trúc nghệ thuật được xếp hạng; là nơi ẩn dật, tĩnh tâm, thờ tự của nhiều danh nhân trong lịch sử.
Nổi bật trong đó là chùa Côn Sơn, một trong những trung tâm của thiền phái Phật giáo Trúc Lâm. Chùa Thanh Mai nằm ở núi Phật Tích gắn với Đệ Nhị tổ thiền phái Phật giáo Trúc Lâm là Pháp Loa tôn giả. Chùa Ngũ Đài không chỉ là ngôi cổ tự mang đậm dấu ấn Thiền phái Trúc Lâm mà còn nổi danh với cảnh đẹp kỳ vĩ của 5 đỉnh núi thiêng (Ngũ Đài Sơn). Chùa Trung Quê do Quốc Mẫu Thiên Thành dựng trên đỉnh núi Hổ. Đền Sinh, đền Hóa ở núi Ngũ Nhạc thờ tướng quân Chu Phúc Uy (Thiên Bồng) thời tiền Lý. Đền Kiếp Bạc cổ kính thờ Đức Thánh Trần. Đền thờ Tả Tướng quốc Trần Nguyên Hãn ở ven suối Côn Sơn. Đền thờ Nguyễn Trãi ở núi Ngũ Nhạc. Động Thanh Hư gắn liền với tên tuổi sự nghiệp của Quan Đại tư đồ Trần Nguyên Đán, cũng là nơi in dấu chân của Thượng hoàng Nghệ Tông và Đức Vua Trần Duệ Tông…
Côn Sơn với núi Kỳ Lân và núi Ngũ Nhạc là một trong ba trung tâm của thiền phái Trúc Lâm thời Trần (Côn Sơn-Yên Tử-Quỳnh Lâm). Trên núi Ngũ Nhạc có một địa danh đầy hấp dẫn mang màu sắc tâm linh, bí ẩn là “Ngũ Nhạc linh từ”. Tại 5 đỉnh núi của núi Ngũ Nhạc có 5 miếu thờ 5 phương: đông, tây, nam, bắc và trung phương.
Đặc biệt, địa danh Côn Sơn gắn bó mật thiết với Nguyễn Trãi. Nơi đây, ông từng lui về ẩn cư, để lại những áng văn thơ bất hủ, từ “Côn Sơn ca” đến “Ức Trai thi tập”. Mỗi phiến đá, mỗi hàng thông ở Côn Sơn dường như vẫn còn vang vọng tiếng thơ ông, lời tự sự của một nhân cách lớn trọn đời vì dân, vì nước.
Khu di tích đền Kiếp Bạc nằm ở thung lũng trù phú, ba phía có dãy núi Rồng bao bọc, hướng ra nơi hội tụ của 6 dòng sông. Núi tạo thành thế rồng chầu, hổ phục, sông tạo thành minh đường rộng rãi, tạo nên vùng đất quần tụ đủ “tứ linh, ngũ nhạc, lục đầu giang”. Nơi đây đặt đại bản doanh của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trong lần thứ hai và lần thứ ba quân dân nhà Trần đại phá giặc Nguyên - Mông.
Những đêm trăng mờ ảo, nhìn ra Lục Đầu giang, người dân quanh vùng vẫn truyền nhau câu chuyện về bóng đoàn thuyền chiến năm xưa cắm rợp cờ xí, thoắt ẩn, thoắt hiện. Trên đó, binh sĩ hò reo vang vọng đất trời cùng tiếng trống trận hòa trong sóng nước dội vào vách núi đã nhấn chìm ý chí kháng cự của kẻ xâm lăng. Kiếp Bạc vì thế không chỉ là một địa danh, mà còn là biểu tượng bất diệt của ý chí quật cường và tinh thần đoàn kết toàn dân.
Hiếm có địa danh nào như ở Côn Sơn-Kiếp Bạc, nơi rất nhiều trí thức, văn nhân, nhà văn hóa đến thăm, cảm hứng và sáng tạo. Đây thật sự là nơi vãn du, ẩn dật và tu tâm dưỡng tính của các bậc tiền nhân, tiêu biểu cho tâm hồn, khí phách, tinh hoa văn hóa Việt Nam ở nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau.
Trải qua hơn 700 năm tồn tại và phát triển, khu di tích lưu giữ nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể quý báu về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng.
Để bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa Côn Sơn-Kiếp Bạc, Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Tiến Châu cho rằng: Côn Sơn-Kiếp Bạc cùng với quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Đây là niềm tự hào to lớn của thành phố Hải Phòng, đồng thời có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc khẳng định giá trị lịch sử - văn hóa dân tộc. Với vai trò và vị thế ấy, việc đầu tư xây dựng, tôn tạo, bảo tồn khu di tích là hết sức cần thiết. Việc đầu tư xây dựng, trùng tu không chỉ đòi hỏi kiến thức và chuyên môn sâu mà còn cần tâm huyết, trách nhiệm cao.
Do đó, Ủy ban nhân dân thành phố phải chỉ đạo rà soát kỹ lưỡng, bảo đảm các dự án được triển khai xứng tầm, đáp ứng đầy đủ yêu cầu về bảo tồn. Đồng thời, cần gắn kết việc đầu tư với phát triển du lịch văn hóa-tâm linh, tạo nguồn lực tái đầu tư, để khu di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc mãi xứng đáng với danh hiệu khu di tích quốc gia đặc biệt, di sản văn hóa thế giới và tiếp tục tỏa sáng trong kho tàng văn hóa nhân loại.
