Nền tảng một tầm nhìn lớn
Theo ông Nguyễn Vũ Linh, Giám đốc Vườn quốc gia Bạch Mã, trong văn hóa Á Đông, Xích Mã tượng trưng cho năng lượng bùng nổ, cho sự vận động và thăng tiến; Bạch Mã là biểu trưng của sự thuần khiết, cân bằng và kết nối trời-đất. Khi hai hình tượng ấy cùng hội tụ trong mùa xuân mới, đó là lời gợi mở về một chu kỳ phát triển hài hòa giữa đổi mới và bền vững, đúng với con đường mà Bạch Mã đang đi. Bạch Mã được khu vực và thế giới xướng danh là Vườn Di sản ASEAN (ASEAN Heritage Park-AHP), khẳng định vị thế của một trong những khu bảo tồn thiên nhiên có giá trị đặc biệt quan trọng của Việt Nam và cả Đông Nam Á.
Danh hiệu Vườn Di sản ASEAN là sự ghi nhận quốc tế đối với hệ sinh thái đa dạng, phong phú và quý hiếm của Bạch Mã; đồng thời là sự đánh giá cao những nỗ lực bền bỉ của chính quyền, ngành lâm nghiệp và cộng đồng địa phương trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học suốt nhiều năm qua.
Ông Linh cho biết, qua những trang tư liệu và lời kể của các bậc cao niên, cái tên Bạch Mã nhuộm màu huyền sử. Tương truyền, đỉnh núi cao 1.450m quanh năm mây phủ, cảnh sắc tựa chốn bồng lai, khiến các vị tiên ông thường cưỡi ngựa trắng xuống chơi cờ. Một lần, vì mải mê với thế cờ gay cấn, các tiên ông đã để đàn ngựa đi lạc vào rừng sâu tìm cỏ lạ. Khi ván cờ tàn, tiên ông bay về trời, đàn ngựa ngẩn ngơ nhớ chủ, hóa thành những đám mây trắng bồng bềnh chốn bồng lai. Từ đó, người đời gọi tên ngọn núi là Bạch Mã.
Câu chuyện ấy chứa đựng khát vọng của con người về sự thăng hoa. Bạch Mã, với danh hiệu là một Vườn Di sản ASEAN (AHP), trong 3 năm qua (2023-2025) thật sự trở thành một “con tuấn mã”, không còn ngủ quên trong sương mù huyền thoại mà đã thức giấc để gánh vác sứ mệnh bảo tồn thiên nhiên giữa thời đại số. Không chỉ nâng tầm hình ảnh và uy tín của Bạch Mã trên bản đồ các khu bảo tồn, danh hiệu này còn mở ra không gian hợp tác mới về nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, bảo tồn thiên nhiên và phát triển du lịch sinh thái.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế Hoàng Hải Minh khẳng định, tiêu chí cốt lõi để xây dựng Bạch Mã xứng tầm các khu bảo tồn hàng đầu Đông Nam Á là năng lực quản trị và bảo vệ rừng dựa trên bằng chứng minh bạch. Từ nền tảng đó, Bạch Mã được định hướng phát triển theo ba trụ cột: Bảo vệ toàn vẹn hệ sinh thái dựa trên khoa học-công nghệ, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và năng lực cảnh báo sớm. Bảo tồn đa dạng sinh học gắn với nghiên cứu khoa học, cứu hộ-tái thả, phục hồi sinh cảnh và hợp tác quốc tế. Đồng thời quản lý với cộng đồng vùng đệm, xem người dân là chủ thể bảo vệ rừng, gắn bảo tồn với sinh kế bền vững.
“Lá chắn thép” giữ đại ngàn
Ông Nguyễn Vũ Linh cho biết, 3 năm liên tiếp (2023-2025), Bạch Mã không xảy ra cháy rừng, không hình thành điểm nóng vi phạm lâm luật. Thành quả ấy không đến từ may mắn, mà từ một mô hình quản trị rừng hiện đại dựa trên dữ liệu và công nghệ. SMART Mobile, GIS, ảnh vệ tinh Sentinel-2, flycam, mô hình 3D, trợ lý AI... đã trở thành “mắt thần” giám sát rừng. Hơn 18.000 lượt tuần tra, tháo gỡ hơn 5.400 bẫy động vật, phá dỡ hàng trăm lán trại trái phép; điểm số METT tăng đều hằng năm, tất cả tạo nên một “lá chắn thép” bảo vệ đại ngàn.
Mùa xuân Bính Ngọ, dưới tán rừng Bạch Mã, sự sống đang hồi sinh mạnh mẽ. Hệ thống bẫy ảnh ghi nhận sự trở lại của nhiều loài quý hiếm như: Gấu ngựa, cầy vằn bắc, tê tê, sơn dương, các loài linh trưởng. Ông Linh chia sẻ, năm 2025, danh lục sinh học được bổ sung thêm 50 loài thực vật và 23 loài động vật. Đặc biệt, chương trình nhân nuôi bảo tồn thành công gà lôi lam mào trắng-loài chim đặc hữu gắn với lịch sử hình thành Vườn quốc gia Bạch Mã từ năm 1925, cùng các dự án tái thả động vật hoang dã về dãy Trường Sơn đã thắp lên hy vọng phục hồi những sinh cảnh đã mất. Rừng không chỉ được giữ, mà đang được hồi sinh.
Theo ông Linh, muốn giữ rừng, phải để người dân sống được nhờ rừng. Sinh kế vùng đệm được cải thiện thực chất: Hỗ trợ sản xuất, giao khoán bảo vệ rừng, đồng quản lý tài nguyên. Thực tế cho thấy, 43 lao động địa phương có việc làm ổn định tại các trạm kiểm lâm, các mô hình “kiểm lâm viên nhí” trong trường học, 15 người từng tác động vào rừng chuyển đổi nghề nghiệp trong năm 2025. Bảo tồn bắt đầu từ thay đổi nhận thức và hành vi con người.
Bạch Mã hôm nay phát triển du lịch theo triết lý “không lấy gì ngoài những bức ảnh, không để lại gì ngoài những bước chân”. Đề án du lịch sinh thái 2024-2030 mở ra hướng đầu tư bài bản, chọn lọc. Năm 2025, có 10 doanh nghiệp được xét chọn tham gia dự án thuê môi trường rừng, hình thành các sản phẩm du lịch sinh thái chất lượng cao, thân thiện môi trường.
Không chỉ bảo tồn, Bạch Mã đang xây dựng mô hình kinh tế sinh thái bền vững: Tín chỉ các-bon (ERPA), dịch vụ môi trường rừng, du lịch sinh thái, dược liệu rừng... tạo nguồn thu ổn định, từng bước giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, bảo đảm tài chính dài hạn cho công tác bảo tồn. Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế Hoàng Hải Minh, trong 5-10 năm tới, Bạch Mã hướng tới mô hình khu bảo tồn đa chức năng kiểu mẫu, nơi bảo tồn là nền tảng cốt lõi gắn chặt với nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái bền vững theo chuẩn mực quốc tế; phấn đấu đến năm 2030, vùng cảnh quan Bạch Mã-Hải Vân-Sao La được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.
