Chuyện ít biết về hai di tích “lưỡng tỉnh” ở miền trung

Hải Vân quan và Hoành Sơn quan là hai di tích lịch sử nổi tiếng nằm ở miền trung nước ta. Nhiều người tham quan di tích, nhưng không phải ai cũng biết đây là các di tích của chung hai địa phương với nhiều câu chuyện thú vị chung quanh.

Toàn cảnh di tích quốc gia Hải Vân quan sau khi được hai thành phố Huế và Đà Nẵng cùng trùng tu, khánh thành ngày 1/8/2024.
Toàn cảnh di tích quốc gia Hải Vân quan sau khi được hai thành phố Huế và Đà Nẵng cùng trùng tu, khánh thành ngày 1/8/2024.

Hải Vân - “thiên Hạ Đệ Nhất Hùng quan”

Hải Vân quan được xây dựng vào năm 1826, ở độ cao 496m so với mực nước biển, trên đỉnh dãy núi Bạch Mã-Hải Vân và đường phân ranh giữa thành phố Huế (trước là tỉnh Thừa Thiên-Huế) và thành phố Đà Nẵng. Từ năm 1435, Nguyễn Trãi nhắc đến núi Hải Vân trong cuốn Dư địa chí với tên “Ải Vân”. Đến năm 1555 thời nhà Mạc và nhiều đời vua sau cũng thường nhắc đến núi Ải Vân, vì sự bao la, hiểm trở của núi và ải Hải Vân, nơi xung yếu án ngữ trên đường từ Quảng Trị, Huế đi vào Đà Nẵng. Từ năm 1471, sau cuộc thân chinh của Vua Lê Thánh Tông, đèo Hải Vân được lấy làm ranh giới giữa xứ Huế và Đà Nẵng, trở thành nơi xung yếu, hết sức quan trọng trên đường thiên lý bắc-nam, là mối quan tâm đặc biệt về sự trấn giữ và bảo vệ đất nước của nhiều triều đại.

Đến thời các chúa Nguyễn làm chủ vùng đất Đàng Trong, đèo Hải Vân càng được coi là vị trí hiểm yếu, chiến lược trong việc trấn giữ và kiểm soát đường vào phương nam. Khi đất Huế trở thành Kinh đô triều Nguyễn, núi Hải Vân được coi là vùng bảo vệ phía nam cho kinh đô, là yết hầu đường bộ từ phía nam ra Huế. Năm 1826, thời Vua Minh Mạng (1820-1840), vua xuống chỉ cho xây một cửa ở trên đỉnh đèo Hải Vân, phía mặt trước viết ba chữ Hải Vân Quan, mặt sau viết sáu chữ Thiên Hạ Đệ Nhất Hùng Quan. Từ đó, Hải Vân quan là cổng trấn giữ và kiểm soát trên đường vào nam ra bắc với kinh đô Huế.

Sự “lưỡng tỉnh” của Hải Vân quan bộc lộ khá rõ ngay sau khi cổng xây dựng xong: Triều đình chuẩn định từ cửa quan trở về bắc thuộc quản hạt Huế, ngoài cửa quan trở về nam thuộc quản hạt Đà Nẵng. Như vậy, chỉ một cái cổng thôi mà quân lính của hai tỉnh cùng trấn giữ...

Việc quản lý Hải Vân quan của hai địa phương ngày nay càng rõ nét hơn, khi đây là di tích cấp quốc gia duy nhất ở Việt Nam đặt dưới quyền quản lý của hai thành phố Huế và Đà Nẵng. Điều thú vị là hiện Hải Vân quan được hai thành phố trực thuộc Trung ương cùng quản lý. Năm 2021, hai địa phương cùng “chăm chút” cho Hải Vân quan với số tiền trùng tu 42 tỷ đồng. Ngày 1/8/2024, Huế và Đà Nẵng cùng tổ chức lễ khánh hành công trình trùng tu di tích Hải Vân quan và mở cửa đón du khách tham quan.

“Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”

Núi Hoành Sơn chạy từ dãy Trường Sơn xuống tận Biển Đông, chia ranh giới giữa hai tỉnh Hà Tĩnh (phía bắc) và Quảng Trị - trước đây là Quảng Bình (phía nam). Di tích Hoành Sơn quan nằm trên đỉnh đèo Ngang ở độ cao 256m so với mực nước biển, ngay giữa đường phân ranh giữa hai tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Trị. Từ thế kỷ 16, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585) từng nói với sứ của chúa Nguyễn Hoàng rằng: “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”, ý là một dải Hoành Sơn có thể dung thân lâu dài. Như vậy đủ thấy Hoành Sơn quan và đèo Ngang có vị thế trọng yếu thế nào trong việc trấn giữ xứ Quảng Bình, Quảng Trị và Huế xưa trên đường thiên lý bắc-nam. Năm 1833, Vua Minh Mạng cho xây dựng cửa Hoành Sơn quan nhằm kiểm soát việc đi lại trên đường từ bắc vào nam. Phần đất phía nam di tích thuộc Quảng Bình (cũ), phần đất phía bắc di tích thuộc Hà Tĩnh.

Vậy vì sao Hoành Sơn quan là di tích của hai tỉnh? Do Hoành Sơn quan nằm giữa đường ranh giới Hà Tĩnh-Quảng Trị, đến tháng 5/2026 di tích vẫn chưa được phân định cho Hà Tĩnh hay Quảng Trị quản lý. Vì vậy Hoành Sơn quan mặc nhiên trở thành di tích lưỡng tỉnh. Việc quản lý này càng thể hiện rõ và khá thú vị trên hệ thống văn bản nhà nước của hai tỉnh Quảng Trị, Hà Tĩnh. Cụ thể, ngày 2/8/2002, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình xếp hạng Hoành Sơn quan là di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh. Ba năm sau, ngày 14/3/2005, Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh cũng xếp hạng Hoành Sơn quan là di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh.

Có ý kiến cho rằng, chính việc hai tỉnh cùng quản lý là nguyên nhân khiến Hoành Sơn quan đến nay vẫn chưa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia, dù có bề dày lịch sử tương đương Hải Vân quan.

Có nhiều điều thú vị nữa chung quanh hai di tích Hải Vân quan và Hoành Sơn quan. Có một thời, hai di tích này nằm hai đầu một tỉnh dài nhất Việt Nam, là Bình Trị Thiên (9/1975 sáp nhập ba tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên, đến tháng 7/1989 chia tách thành ba tỉnh như cũ). Quốc lộ 1 qua Bình Trị Thiên dài đến 308 km, với Hải Vân quan là cổng phía nam và Hoành Sơn quan là cổng phía bắc. Cả hai di tích đều được xây dựng dưới thời Vua Minh Mạng, có nhiệm vụ án ngữ và kiểm soát đường thiên lý bắc-nam; nằm trên đỉnh hai đèo đổ ngang từ dãy Trường Sơn xuống tận bờ Biển Đông, ở dải đất hẹp nhất của Việt Nam.

Bây giờ, cả hai di tích đều thu hút rất đông du khách đến thăm, vãn cảnh. Hải Vân quan cùng vịnh biển Lăng Cô (Huế), núi Bạch Mã, đèo Hải Vân đang trở thành vùng du lịch thu hút du khách trong nước và ngoài nước, còn Hoành Sơn quan cùng đền thờ Thánh mẫu Liễu Hạnh và khu lăng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở Vũng Chùa trở thành điểm du lịch tâm linh nổi tiếng ở phía bắc tỉnh Quảng Trị.

Có thể bạn quan tâm

Từng nhịp búa, thớ gỗ, tấm da tạo nên âm thanh vang vọng, gìn giữ hồn cốt văn hóa làng quê xứ Nghệ qua bao thế hệ.

Giữ nhịp trống giữa làng quê xứ Nghệ

Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều làng nghề truyền thống dần phai nhạt, ở xã Đại Đồng (tỉnh Nghệ An) vẫn có những con người lặng lẽ giữ lửa nghề làm trống da. Từng nhịp búa, thớ gỗ, tấm da tạo nên âm thanh vang vọng, góp phần gìn giữ hồn cốt văn hóa làng quê xứ Nghệ qua bao thế hệ.

Bà Nguyễn Thị Kiềm (bên trái) cùng nhóm thợ giữ nghề chằm nón lá Vân Thê.

Duyên dáng nón lá Vân Thê

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đối mặt với nguy cơ thất truyền, nghề chằm nón lá Vân Thê vẫn được người dân nơi đây nỗ lực giữ gìn, phát huy. Trải qua bao thăng trầm, du lịch làng nghề đã có đóng góp quan trọng vào việc bảo tồn, tiếp nối giá trị của nghề chằm nón xưa.

Vùng biển Cổ Thạch (xã Liên Hương) với nhiều thuyền thúng tạo nên cảnh đẹp hoang sơ.

Vẻ đẹp hoang sơ vùng biển Cổ Thạch

Nằm ở khu vực phía đông bắc tỉnh Lâm Đồng, xã Liên Hương có danh thắng quốc gia kế bên bãi biển hoang sơ, rực rỡ với những viên đá đầy màu sắc, tạo nên vẻ đẹp huyền ảo. Trong quần thể du lịch của xã còn có di tích lịch sử-văn hóa giúp nơi đây có tiềm năng trở thành thiên đường trải nghiệm.

Một đoạn tường thành cổ Diên Khánh

Phát huy giá trị di sản thành cổ Diên Khánh

Được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia từ năm 1988, trong định hướng phát triển, thành cổ Diên Khánh (Khánh Hòa), sẽ trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hệ thống di tích lịch sử, văn hóa địa phương.

Việc tổ chức những chương trình văn hóa-du lịch đặc sắc thu hút lượng khách trong nước và quốc tế đến Gia Lai.

Bản sắc cộng đồng tạo sức bật cho du lịch Gia Lai

Sau sáp nhập, Gia Lai trở thành vùng đất hội tụ độc đáo, nơi núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ giao hòa cùng biển xanh miền trung khoáng đạt. Sự kết hợp ấy đã tạo nên lợi thế riêng biệt, giúp ngành du lịch khẳng định vai trò kinh tế mũi nhọn với những câu chuyện văn hóa, bản sắc và sự đồng hành bền chặt của cộng đồng địa phương.

Phút lắng đọng ở không gian sách cũ Cội Nguồn.

Làm mới cho sách cũ

Lật lại từng trang sách cũ, hình ảnh vùng đất học xứ Huế hiện lên trong dáng vẻ nhẹ nhàng, sâu lắng. Không gian sách Cội Nguồn, phường Thuận Hóa, thành phố Huế của bạn trẻ Nguyễn Thị Mỹ Hằng (27 tuổi) như cánh chim mang theo tri thức nhuốm mầu thời gian.

Đền thờ Vua Hàm Nghi và các tướng sĩ Cần Vương ở Cam Lộ.

Phát triển du lịch ở vùng đất cách mạng

Xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị được thiên nhiên ưu ái ban tặng khí hậu ôn hòa, cũng là nơi hội tụ của những tầng nấc văn hóa, lịch sử trầm mặc. Từ “Kinh đô kháng chiến” với thành Tân Sở vang bóng một thời, đến những giếng cổ nghìn năm và vườn chè cổ thụ độc đáo.

Nhà vườn Xuân Đài ở làng Thủy Biều.

Giữ khoảng rỗng cho đô thị Huế

Khái niệm rỗng và mở xoay quanh những làng cổ của thành phố Huế đã nhiều lần được các chuyên gia, nhà nghiên cứu tiến hành thảo luận, đánh giá. Với một thành phố đặc biệt như Huế, giá trị văn hóa, lịch sử đang cùng tồn tại, vừa tách biệt vừa gắn kết với quá trình đô thị hóa.

Không gian linh thiêng của đêm hội âm công bên ánh lửa bập bùng.

Lễ tạ ân Nữ thần Ku-môr Bar của người Pa Kô

Bao đời nay, người Pa Kô tại xã Tà Rụt, tỉnh Quảng Trị vẫn gìn giữ những phong tục truyền thống tốt đẹp, giàu triết lý nhân sinh. Trong số đó, Lễ tạ ân Nữ thần Ku-môr Bar là nghi lễ cầu mong sự thịnh vượng, đồng thời là biểu tượng của lòng biết ơn, lối sống thiện lành và tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Bạch Mã hướng tới mô hình khu bảo tồn đa chức năng kiểu mẫu theo chuẩn mực quốc tế.

Bạch Mã - hành trình thức giấc

Từ danh hiệu Vườn Di sản ASEAN đến mô hình quản trị rừng dựa trên công nghệ, từ phục hồi đa dạng sinh học đến kinh tế sinh thái bền vững, Bạch Mã đang từng bước khẳng định vị thế một khu bảo tồn kiểu mẫu của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Nghề làm nước mắm tại Phan Thiết.

Phát triển thương hiệu nước mắm Phan Thiết

Nước mắm Phan Thiết có lịch sử truyền thống hơn 300 năm, nổi tiếng với hương vị đậm đà, màu sắc đặc trưng và được xem là đặc sản trứ danh của vùng đất ven biển tỉnh Lâm Đồng. Thời gian qua, thương hiệu nước mắm Phan Thiết được xây dựng, phát triển thành sản phẩm OCOP nhằm quảng bá tại thị trường trong và ngoài nước.

Võ Ca Dao hướng dẫn cho du khách nước ngoài trải nghiệm in tranh mộc bản.

Kể Huế bằng những điều thương nhớ

Từ trải nghiệm cá nhân và ký ức về cố đô, Võ Ca Dao cố gắng chắt lọc thành 100 điều nên thử khi đến Huế. Đó không chỉ là gợi ý cho những ai mới tới đây du lịch lần đầu mà còn là một cách kể Huế bằng đời sống thường ngày.

Các sản phẩm OCOP thủ công mỹ nghệ ở thành phố Đà Nẵng được chú ý tại các hội chợ.

Tạo thêm hành lang pháp lý để sản phẩm OCOP vươn xa

Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, sản phẩm nông nghiệp nông thôn của các chủ thể OCOP (Chương trình mỗi xã một sản phẩm) trên địa bàn thành phố Đà Nẵng tăng lên đáng kể về số lượng, mẫu mã. Bên cạnh tập trung vào những sản phẩm đã và đang có niên hạn, thành phố Đà Nẵng còn có riêng một nghị quyết để phát triển các sản phẩm OCOP theo hướng bền vững.

Sau khóa đào tạo photovoice, trang bị máy ảnh cho người dân, đã có nhiều tác phẩm ảnh được trưng bày tới cộng đồng trong vùng di sản.

Cộng đồng tham gia bảo tồn, phát huy giá trị di sản

Thành nhà Hồ tọa lạc ở xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, được UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới năm 2011. Cùng với thực hiện nghiêm các cam kết theo khuyến nghị của UNESCO, tỉnh Thanh Hóa ưu tiên sự tham gia của cộng đồng trong bảo tồn, phát huy giá trị di tích Thành nhà Hồ và vùng phụ cận gắn với phát triển du lịch.

Ra mắt bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt ở phía tây tỉnh Quảng Trị.

Khôi phục trang phục truyền thống dân tộc Chứt

Trong khi các dân tộc ở nước ta đều có trang phục truyền thống phản ánh bản sắc văn hóa, phong tục của từng cộng đồng thì đồng bào dân tộc Chứt ở phía tây tỉnh Quảng Bình (trước đây), nay là Quảng Trị lại thiếu trang phục truyền thống.

Du khách tìm hiểu các công đoạn chế tác nón ngựa tại cơ sở của Nghệ nhân Ưu tú Đỗ Văn Lan.

Chiến lược phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa

Xã Xuân An, tỉnh Gia Lai đang có những bước đi mạnh mẽ, bài bản nhằm phát triển kinh tế-xã hội theo hướng bền vững. Trong đó, sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia trở thành điểm nhấn quan trọng, mở đường cho chiến lược phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Hương, người truyền lửa cho Câu lạc bộ Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh Hưng Tân. (Ảnh TRỌNG TÂM)

Để ví, giặm ngân dài cùng năm tháng

Giữa những ngày cuối thu xứ Nghệ, trong không gian ấm áp của Nhà văn hóa Hưng Tân, xã Hưng Nguyên Nam (Nghệ An), tiếng ví, tiếng giặm lại ngân lên mộc mạc mà sâu lắng. Không chỉ là âm thanh của ký ức, đó còn là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, được gìn giữ và trao truyền bằng tâm huyết của những con người bình dị nơi làng quê.

Giáo viên và học sinh Trường tiểu học và trung học cơ sở A Xing sử dụng nhạc cụ của người Vân Kiều, Pa Kô do trường sưu tầm, trưng bày để sinh hoạt văn hóa văn nghệ.

Gìn giữ văn hóa bản địa

Trường tiểu học và trung học cơ sở A Xing, xã Lìa (tỉnh Quảng Trị) đã xây dựng một không gian trưng bày những giá trị văn hóa đặc sắc của người Vân Kiều và Pa Kô ngay trong khuôn viên nhà trường, qua đó giáo dục học sinh lòng tự hào dân tộc, yêu quê hương, tôn trọng và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mình.

Công nhân Công ty TNHH Ngọc Chung Coir hoàn thiện sản phẩm dây thừng trang trí trước khi xuất xưởng. (Ảnh MỸ HÀ)

Trăn trở nghề sản xuất xơ dừa

Không chỉ nổi tiếng về những món đặc sản gắn liền với dừa, rừng dừa Tam Quan, thị xã Hoài Nhơn (cũ) được đánh giá như “thiên đường dừa thứ hai” của Việt Nam.

Đình làng Lựu Bảo đầy trang nghiêm.

Dấu xưa Lựu Bảo

Qua bao nhiêu năm tháng, ngôi làng Lựu Bảo thuộc phường Kim Long, thành phố Huế vẫn chứa đựng vẻ đẹp nên thơ. Tứ bề gió thổi mây che, làng xưa tựa như nàng thiếu nữ soi bóng xuống dòng sông Bạch Yến trong xanh. Chuyện làng, chuyện sông không thể tách rời là vậy.