Vì vậy, để tìm lại những phần ký ức đang dần phai nhạt, các nhà nghiên cứu đã cùng các già làng, nghệ nhân và người dân lần theo từng nghi thức, lễ vật, lời nói và cách ứng xử từng hiện diện trong đám cưới truyền thống nhằm phục dựng những nét văn hóa đang dần mai một...
Tình yêu trai gái của người Bru-Vân Kiều thường được vun đắp qua những buổi đi sim. Ban đầu, nam nữ gặp mặt, hát đối đáp từ trên nhà, rồi cùng nhau ra bãi, ra suối để tiếp tục trò chuyện, thử tài và tìm hiểu tính tình, khi đã có tình cảm, đôi trai gái mới hẹn gặp riêng, trao lời thương và tín vật làm tin...
Từ những buổi hò hẹn ấy, tình yêu của đôi trẻ dần được gia đình biết đến, sau đó nhờ Kôn Kana (người mai mối) đứng ra kết nối, mở đầu cho các bước tiến tới lễ cưới.
Kôn Kana của chàng trai và cô gái thay mặt họ trao lời và dò hỏi ý tứ của hai gia đình. Sau khi nhà trai bàn bạc số lễ vật và nhà gái đồng thuận, lễ bỏ của (gọi là Chỏ Vàn) được tiến hành, đây là một trong những nghi thức mở đầu cho quá trình chuẩn bị lễ cưới truyền thống.
Trong lễ phục dựng đám cưới truyền thống, hai người đóng vai đôi trai gái từ ngày đi sim tìm hiểu nhau đến khi tổ chức lễ cưới là vợ chồng anh Hồ Văn Cường và chị Hồ Thị Trà My ở thôn Tà Rùng, xã Hướng Lập. Anh chị chia sẻ rất hạnh phúc khi được cộng đồng lựa chọn để xây dựng thành cặp nhân vật chính trong chương trình phục dựng lễ cưới rất ý nghĩa của người Bru-Vân Kiều.
Theo đồng chí Đinh Phúc, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hướng Lập, lễ cưới truyền thống của người Bru-Vân Kiều không chỉ là nghi lễ đánh dấu sự kết duyên của đôi trai gái, mà còn là không gian văn hóa lưu giữ những phong tục, tập quán, tri thức dân gian và mối quan hệ cộng đồng.
Để chuẩn bị cho chương trình phục dựng lễ cưới truyền thống, Phòng Văn hóa-Xã hội của xã phối hợp nhóm nghiên cứu của Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền trung, thuộc Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cùng các già làng, nghệ nhân, người có uy tín và những người từng trực tiếp tham gia các lễ cưới truyền thống tiến hành nhiều cuộc trao đổi, phỏng vấn và thảo luận.
Từ những câu chuyện, ký ức và kinh nghiệm thực hành của cộng đồng, nhóm nghiên cứu từng bước rà soát trình tự các nghi lễ, thành phần tham gia, lễ vật, lời nói, cách ứng xử cũng như ý nghĩa của từng nghi thức, đây là cơ sở để lựa chọn những nội dung tiêu biểu, có giá trị đại diện để phục dựng trong chương trình.
Theo đại diện lãnh đạo Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền trung, quá trình khảo sát, nghiên cứu cho thấy ký ức về lễ cưới truyền thống vẫn được lưu giữ khá sâu đậm trong cộng đồng Bru-Vân Kiều.
Nhiều người cao tuổi vẫn nhớ rõ trình tự các nghi lễ, vai trò của từng thành viên trong gia đình, dòng họ và cộng đồng, cũng như những lời nói, cách ứng xử được sử dụng trong từng thời điểm của lễ cưới.
Ông Hồ Văn Dũng, người cao tuổi ở thôn Tà Rùng, xã Hướng Lập cho biết, trước đây lễ cưới truyền thống của người Bru-Vân Kiều rất phong phú, có hơn 10 nghi thức, tuy nhiên nay đã có những biến đổi theo thời gian.
Giữa các thế hệ, các gia đình và từng địa bàn cư trú tồn tại những cách nhớ và cách thực hành khác nhau; có nghi thức được duy trì tương đối đầy đủ, có nghi thức đã giản lược hoặc không còn phổ biến, vì vậy rất cần được nghiên cứu, phục hồi đầy đủ lễ cưới truyền thống.
Chính vì vậy, nhóm nghiên cứu xác định tiến hành phục dựng lễ cưới truyền thống Bru-Vân Kiều không phải là việc đơn giản sắp xếp các nghi thức theo một trình tự có sẵn để đưa lên sân khấu, mà đó là quá trình lắng nghe, đối chiếu các nguồn tư liệu, trao đổi với những người am hiểu phong tục và tìm kiếm sự thống nhất trong cộng đồng.
Trong chương trình, các nghi thức tiêu biểu của lễ cưới truyền thống được tái hiện từ quá trình tìm hiểu của đôi trai gái qua đi sim, lễ bỏ của, các bước chuẩn bị và thống nhất giữa hai gia đình, nghi thức đi tà rong, Caring, đón dâu, rửa chân, Cha chum, Chu ta pe te tác, đến các nghi lễ Đoong, Ching, A lỗ Tidưng và những hoạt động thăm hỏi sau ngày cưới.
Mỗi nghi thức là một lát cắt của đời sống văn hóa, phản ánh quan niệm về tình yêu, hôn nhân, trách nhiệm của vợ chồng, quan hệ giữa các thành viên trong gia đình và sự gắn kết giữa hai dòng họ.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lao Bảo Nguyễn Thị Thanh Nga cho biết, trong quá trình phục dựng tại địa phương, nhóm nghiên cứu đã tiến hành ghi chép, hệ thống hóa và hỗ trợ chuyển tải những tri thức do cộng đồng cung cấp thành các nội dung phục vụ nghiên cứu, tư liệu và số hóa.
Những người trực tiếp nắm giữ tri thức văn hóa từ già làng, nghệ nhân, người có uy tín đến những người từng tham gia các nghi lễ truyền thống đã góp phần quan trọng xác định nội dung cần được ghi nhận và cách thức thể hiện phù hợp với phong tục.
Cách tiếp cận này giúp quá trình phục dựng tránh được việc nhìn nhận văn hóa truyền thống chỉ từ góc độ trình diễn bởi đằng sau mỗi nghi thức là ký ức, kinh nghiệm sống và những giá trị được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.
Vì thế, điều còn lại sau một chương trình phục dựng không phải là trình tự của các nghi lễ, đó còn là những câu chuyện, lời nói, bài hát, lễ vật, cách ứng xử và những hiểu biết được ghi lại từ chính những người đang nắm giữ ký ức văn hóa.
Phó Giám đốc Sở Dân tộc-Tôn giáo tỉnh Quảng Trị Hồ Thị Minh cho biết, người Bru-Vân Kiều sống tập trung chủ yếu tại miền tây tỉnh Quảng Trị với khoảng 90 nghìn người. Vì vậy, công tác nghiên cứu phục dựng thành công lễ cưới người Bru-Vân Kiều là việc làm rất ý nghĩa, làm sống lại một nghi lễ hôn nhân truyền thống, khơi dậy cả một miền văn hóa đã được cộng đồng vun đắp, nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ.
