Tỉ mỉ từng đường nét
Nghề khảm ốc xà cừ đã có lịch sử phát triển lâu đời tại cố đô Huế. Từ chốn cung đình đến đời sống dân gian đều có sự xuất hiện của khảm ốc xà cừ. Nổi bật hơn hết là những bức bình phong, sập gụ đến các bộ câu đối, tủ thờ... được trang trí bằng những mảnh ốc đầy sắc sảo.
Trong xưởng chế tác khảm của Phan Tấn Đạt, các khay lớn nhỏ phân chia mảnh ốc theo nhiều kích cỡ, đường nét hoa văn. Từ năm 14 tuổi, Đạt tập trung lĩnh hội kiến thức, câu chuyện liên quan nghề khảm.
“Học và làm một nghề truyền thống đầy khắt khe, tinh xảo như khảm ốc xà cừ, bản thân tôi đặt nguyên tắc đầu tiên là phải tuân thủ đúng tính truyền thống. Có thể làm chậm lại để dễ dàng cảm nhận sự phức tạp của đường nét. Học qua từng tác phẩm chứ không thể nói học một lần rồi làm mãi về sau”, nghệ nhân Đạt nói.
Ốc xà cừ ngoài tự nhiên có rất nhiều màu sắc. Sau khi đánh bóng một bức khảm, sự óng ánh càng giúp màu sắc thêm nổi bật. Điều thú vị là tùy vào góc nhìn mà từng gam màu lần lượt xuất hiện. Do đặc điểm màu sắc ẩn sâu bên trong nên khi đặt bức khảm trong không gian tối, các đường nét, chi tiết bằng ốc xà cừ sẽ hiện lên rực rỡ. Đó là đặc trưng phát quang của ốc xà cừ.
Sau những tháng ngày chế tác khảm ốc xà cừ, anh Đạt nhận thấy cần tôn trọng từng quy tắc, cách làm từ xa xưa. Một tác phẩm khảm ốc xà cừ có linh hồn phải thể hiện nét đẹp của từng con vật và các nét chữ do đó anh Đạt phải khéo léo, tỉ mỉ xử lý hình dáng con vật (tuần lộc, chim hạc, cá chép...) bảo đảm tương đồng với mỗi con chữ.
Các loại gỗ được anh Đạt chọn để chạm khắc cũng phải là gỗ quý, có độ đanh chắc, cứng vượt trội như gỗ cẩm lai, trắc và gõ. Các loại gỗ này giúp bức khảm tồn tại lâu dài, có thể hàng trăm năm trong điều kiện bảo quản tiêu chuẩn.
Quy trình khảm một tác phẩm gồm: mài vỏ ốc thô, cắt miếng nhỏ, vẽ bố cục, cưa tạo hình, khắc âm vào bề mặt gỗ, khảm ốc. Toàn bộ thời gian kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, thậm chí cả năm. Trong quá trình chế tác, đôi tay, ánh mắt cùng trí tưởng tượng của người thợ cần hoạt động liên tục, thống nhất.
Anh Trần Tuấn, hướng dẫn viên du lịch từ Hà Nội đã đặt một bức tranh chim hạc. Cầm tác phẩm trên tay, anh Tuấn phấn khởi nói: “Thật sự, để tìm ra một xưởng khảm ốc vừa có chất lượng, vừa thể hiện rõ bản sắc riêng như của anh Đạt là rất hiếm. Bức tranh này tuy có kích thước nhỏ nhưng giá trị văn hóa rất lớn”.
Trân quý hồn cốt nghề xưa
Trải qua 20 năm gắn bó với nghề khảm ốc xà cừ, anh Đạt nhận thấy thị trường khảm đang có sự chuyển dịch rõ rệt. Giai đoạn anh Đạt mới vào nghề, nhiều người tìm mua các bộ tranh khảm, đặt các món trang trí bằng khảm cho ngôi nhà của họ. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, kiến trúc xây dựng thay đổi nên “không gian sống” của khảm ốc xà cừ dần thu hẹp.
Anh Đạt cho rằng, thợ khảm ốc phải rèn tính kiên trì. Bản thân anh thường chia sẻ cùng các anh em thợ rằng, hãy để đầu óc thư giãn. Chỉ khi đó, sự say mê dần chuyển thành nguồn năng lượng tạo ra cái đẹp.
“Khảm ốc xà cừ chỉ phù hợp trong bối cảnh nhà rường cổ xưa hay các không gian kiến trúc bằng gỗ từ thời các cụ để lại. Có những vị khách đam mê đồ xưa nên họ bỏ công sức đi sưu tầm. Tuy nhiên, người càng đam mê thì sự hiểu biết của họ càng sâu rộng. Bản thân người làm nghề như tôi phải tự tìm tòi nhiều kiến thức về khảm mới duy trì được nghề”, anh Đạt bày tỏ.
Ranh giới giữa sự trân quý nghề xưa và kinh tế gia đình trở thành bài toán khó đối với một nghệ nhân trẻ. Trước thực tế nghề khảm ốc xà cừ không còn ai tiếp nối, anh Đạt định hướng “lấy nhỏ nuôi lớn”. Các mẫu mã khảm kích thước nhỏ, có giá thành từ vài triệu đến vài chục triệu đồng được tập trung sản xuất để khách hàng dễ dàng tiếp cận. Đó là cách làm hiệu quả nhằm tạo nguồn thu cơ bản giúp anh Đạt duy trì sinh kế cho đội thợ.
Đến nay, khách hàng của nghệ nhân Phan Tấn Đạt trải khắp các tỉnh, thành phố trong nước. Một vài bức khảm ốc xà cừ của anh Đạt đã xuất ngoại.
Anh Phạm Phú Thủy (thành phố Đà Nẵng) tin tưởng đặt một bàn thờ của nghệ nhân Đạt: “Nhìn từng chi tiết khảm do anh Đạt chế tác, tôi cảm nhận được mỗi đường nét đều ẩn chứa cái tâm của người thợ. Chiếc bàn thờ được khảm ốc xà cừ không chỉ là nơi thờ cúng mà còn thể hiện nét tài hoa của người thợ xứ Huế”.
Xưởng chế tác khảm của anh Đạt đang duy trì một số thợ lành nghề gồm các anh Nguyễn Đăng Nam, Nguyễn Văn Tý... Họ là những người thợ mộc, thợ chạm gỗ tay nghề cao. Trong thời điểm có nhiều đơn hàng, anh Đạt tạo công việc cho hơn 10 lao động lành nghề của địa phương.
“Một tác phẩm khảm ốc xà cừ cần sự phối hợp của thợ mộc, thợ chạm gỗ và bản thân tôi sẽ khảm ốc. Mỗi bước có một sự kỳ công riêng. Bên cạnh đó, tôi mong muốn nghề khảm ốc xà cừ được bảo tồn, duy trì đến mai sau. Muốn giữ nghề, trước tiên người thợ phải sống được trong câu chuyện kinh tế, thu nhập hằng ngày”, anh Đạt chia sẻ.
Năm 2025, anh Phan Tấn Đạt được Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Huế trao danh hiệu Nghệ nhân Huế trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ với nghề Khảm ốc xà cừ.
