Thành cổ Diên Khánh tọa lạc tại khóm Đông Môn, thị trấn Diên Khánh (cũ), cách trung tâm Nha Trang khoảng 10 km về phía nam. Sử sách ghi lại, năm 1793, chúa Nguyễn Ánh đem quân đánh chiếm vùng đất Diên Khánh từ tay nhà Tây Sơn. Nhận thấy nơi đây là địa bàn hiểm yếu, Nguyễn Ánh quyết định cho xây dựng thành Diên Khánh làm căn cứ.
Thành có diện tích khoảng 36 nghìn mét vuông, được kiến trúc theo kiểu Vauban, một hình mẫu thành quân sự phổ biến ở Tây Âu khoảng thế kỷ XVIIXVIII. Tường thành được đắp bằng đất, cao khoảng 3,5m. Bên ngoài thành có hào nước sâu từ 4-5m rộng từ 20-30m bao quanh, luôn chứa đầy nước lấy từ sông Cái vào. Theo tài liệu của Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Khánh Hòa, ban đầu thành được xây dựng có 6 cửa. Hiện nay chỉ còn 4 cửa: đông, tây, tiền và hậu. Riêng cửa đông và tây thành còn khá nguyên vẹn, người dân sống trong thành, ngày ngày đi qua hai cửa này.
Trước ngày 1/7/2025, hầu hết các cơ quan hành chính của huyện Diên Khánh đều được đặt trong thành. Đứng trên bờ thành nhìn ra xa xa là làng mạc, phố xá trù phú, đầm ấm. Kiến trúc độc đáo, những đường nét cổ xưa, gạch ngói phủ rêu xanh, khung cảnh nơi đây gợi cho du khách thật nhiều cảm xúc. Những câu trong Bình Tây cứu quốc đoàn vẫn như còn vang vẳng nơi đây: “Tiễu tặc trừ gian bình quốc loạn; hưng binh ứng nghĩa phục giang san”. (Tạm dịch: Giết giặc trừ gian, làm cho đất nước yên bình; dấy binh làm việc nghĩa, khôi phục giang san).
Sử sách hằng ghi, khi sơn hà nguy biến, người dân miền quê này đã không tiếc máu xương, hăng hái ứng nghĩa, bảo tồn xã tắc. Có một chi tiết rất thú vị, đó là thành cổ Diên Khánh đã từng trở thành tổng hành dinh của nghĩa quân Cần Vương tại Khánh Hòa trong những ngày đầu chống thực dân Pháp xâm lược. Do có tài trí và đức độ hơn người, Đề đốc Trịnh Phong được tôn làm Bình Tây đại tướng, đứng đầu Bình Tây cứu quốc đoàn, thống lĩnh nghĩa quân, kêu gọi nhân dân cùng nhau đứng lên chiến đấu chống giặc.
Trước khí thế của nghĩa quân, quan lại đầu tỉnh trấn nhậm thành Diên Khánh bèn chủ động giao thành cho nghĩa quân. Tháng 8/1885, quân Pháp đổ bộ vào cửa sông Cù Huân, Nha Trang, Bình Tây đại tướng Trịnh Phong giao thành Diên Khánh cho ông Lê Nghị trấn giữ, thân chinh trực tiếp chỉ huy nghĩa quân chặn đánh quân Pháp tại cửa sông Cù Huân, hòn Thơm, hòn Đá Lố…
Miếu thờ Trịnh Phong tọa lạc tại xã Diên An, huyện Diên Khánh (cũ). Nhiều bậc cao niên ở đây khẳng định, miếu được người dân lập vào năm 1886, cạnh cây dầu đôi cổ thụ, sau này gắn với nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương... Theo thời gian, thành cổ Diên Khánh xuống cấp. Tỉnh Khánh Hòa đã nhiều lần trùng tu, sửa chữa, nhưng vẫn giữ được những nét kiến trúc cơ bản ban đầu. Năm 1988, thành cổ Diên Khánh được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Lãnh đạo tỉnh Khánh Hòa, huyện Diên Khánh cùng các ban, ngành liên quan đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị thành cổ này. Từ cuối năm 2014, Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa lập đề án tôn tạo, phát huy giá trị, bản sắc văn hóa lịch sử của thành cổ Diên Khánh. Theo đó, nhiều công trình mang dấu ấn lịch sử được tôn tạo, phục dựng như: Miếu Thánh Phi, cột cờ tại cửa nam, hành cung. Cùng với đó, đầu tư xây dựng phố đi bộ dọc cổng thành, các làng nghề truyền thống của địa phương…
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam cho rằng, phương thức bảo tồn, phát huy giá trị thành cổ Diên Khánh tốt nhất chính là hướng phát triển loại hình du lịch sinh thái cộng đồng. Như vậy, sẽ vừa vận dụng được nguồn tài nguyên thiên nhiên, văn hóa địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường di sản, và bảo đảm hài hòa lợi ích của người dân trong vùng di sản.
Việc làm “sống lại” di tích thành cổ Diên Khánh trở thành một sản phẩm, một điểm đến của du lịch sinh thái cộng đồng, đòi hỏi cần phải có sự chung tay, trách nhiệm của nhiều bên, gồm: Cơ quan quản lý Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư. Vấn đề then chốt khi bắt tay vào việc phát huy giá trị của di tích này chính là phải tạo được không gian văn hóa kết hợp ba yếu tố: Cảnh quan thiên nhiên-di tích lịch sử văn hóa và di sản văn hóa phi vật thể.
Tháng 4/2022, Hội đồng nhân dân tỉnh Khánh Hòa thông qua Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích thành cổ Diên Khánh, thời gian thực hiện từ năm 2022- 2025 nhằm mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa di tích Quốc gia thành cổ Diên Khánh, góp phần thực hiện tốt các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của huyện Diên Khánh nói riêng, tỉnh Khánh Hòa nói chung. Cũng trong năm 2022, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định tính chất của huyện Diên Khánh là đô thị sinh thái, văn hóa truyền thống.
Theo mục tiêu đó, thành cổ Diên Khánh sẽ trở thành một điểm nhấn quan trọng trong hệ thống di tích lịch sử, văn hóa địa phương; nằm trong chuỗi kết hợp phát triển mô hình du lịch văn hóa với du lịch sinh thái, hình thành các tuyến du lịch trọng điểm, tạo nên thương hiệu du lịch đặc thù Diên Khánh-Khánh Hòa.