Thiên nhiên đã ban tặng cho Hàm Rồng một vùng di tích, danh thắng tọa lạc bên hai bờ sông Mã, dòng sông mẹ dẫn dòng chảy đổ ra biển lớn nơi cửa Hới. Kỷ Tạo Sơn tác nên núi Rồng, núi Ngọc, đồi Cảnh Tiên và trong động Tiên Sơn thuộc quần thể núi đá vôi khu vực này, giới nghiên cứu từng phát hiện di cốt của con người cổ đại. Đặc biệt, trong động Long Quang xuyên qua lưng chừng núi Rồng có khắc ghi cảm tác của các bậc đế vương. Viện Hán Nôm dịch nghĩa các bài thơ của Vua Lê Hiến Tông viết năm 1500, khắc trên vách động có các câu: “Hang đá nước băng huyền ảo sáng/Tàng trữ gió lớn, mát mẻ thay/Cây lá sắc xuân muôn cảnh thái”...; rồi “Dòng chảy lấp lánh xuôi ra biển/Đất giữ gốc cây đắp nên gò”; “Rừng sâu cây rậm, chim tíu tít/khách thơ lại đến, càng thêm vui”. Tham quan, vãn cảnh Hàm Rồng, người được muôn dân, lịch sử giao trọng trách càng ý thức rõ: “Vận hội ban đầu ngày chấp chính/Giang sơn đổi mới, sáng muôn nơi”.
Vùng đất Hàm Rồng là nơi phát lộ nền văn hóa Đông Sơn tỏa sáng từ thuở Vua Hùng dựng nước. Qua các lần khai quật khảo cổ học, điều tra thám sát các loại hình di tích cư trú đến mộ táng, các nhà khảo cổ học đã sưu tập được hàng chục nghìn hiện vật độc đáo, trong đó đồ đồng chiếm ưu thế. Từ trống đồng Đông Sơn, biểu trưng của thủ lĩnh vùng cho đến những hòn chì của nông dân đánh cá, những mảnh gốm được nung đốt trên chính mảnh đất Đông Sơn, đây chính là vùng đất trung tâm của lưu vực sông Mã. Các tầng văn hóa nơi đây in đậm dấu ấn về tiến trình lịch sử dân tộc, nhất là thời kỳ cổ đại và văn hóa Đông Sơn gắn với dòng sông Mã cùng lưu vực, chi tiêu của dòng sông mẹ hợp nguồn, dẫn phù sa bồi đắp nên những giá trị trường tồn. Trong tiến trình lịch sử dân tộc, lỵ sở Thanh Hóa từng đặt tại Tư Phố, Đồng Pho, Duy Trinh... Những dịch chuyển, chọn đặt tỉnh lỵ qua các thời kỳ luôn lấy dòng sông mẹ làm trung tâm, rồi tái chọn Dương Xá, Thọ Hạc bên sông Mã và giai đoạn hiện đại, nơi “Rồng vờn hạt ngọc” thuộc tỉnh lỵ Thanh Hóa.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, trung tâm chính trị, hành chính tỉnh Thanh Hóa có thời kỳ phải sơ tán, chuyển trạng thái phù hợp hoàn cảnh thời chiến nhưng nhu cầu giao thương luôn thúc đẩy phát triển các loại hình dịch vụ, thương mại, định hình đời sống đô thị, tạo động lực nội sinh cho hậu phương lớn, góp phần thực hiện thắng lợi hai cuộc kháng chiến trường kỳ. Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thanh Hóa, Tiến sĩ Đỗ Quang Trọng trao đổi: Khu vực trung tâm của nền văn hóa Đông Sơn cùng quần thể tạo tiềm năng, lợi thế phát triển du lịch, thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân.
Trong thế kỷ này, cùng với việc xây dựng, được phê duyệt, công bố quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích lịch sử, văn hóa Hàm Rồng, tỉnh quan tâm đầu tư hạ tầng thiết yếu, nhất là hệ thống giao thông, các công trình tri ân, phúc lợi công cộng; thu hút các thành phần kinh tế tư nhân đầu tư kinh doanh du lịch, dịch vụ, lợi thế du lịch được khai thác. Đồng thời bảo vệ danh thắng núi Ngọc, núi Rồng, hang Mắt Rồng, đồi Quyết Thắng, tôn tạo trận địa pháo trên Đồi C4, chống xuống cấp cầu Hàm Rồng. Ngoài ra là các công trình: Đền thờ Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và các Anh hùng liệt sĩ, Tượng đài Thanh niên xung phong, Khu tưởng niệm giáo viên, học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã, quảng trường, bảo tàng, Thiền viện Trúc Lâm Hàm Rồng. Bên hồ Kim Quy, các cơ sở dịch vụ ẩm thực, vui chơi, giải trí, kết nối, bổ trợ cho hoạt động tham quan, trải nghiệm, khám phá di sản, văn hóa, làng cổ Đông Sơn, thắng tích động Tiên Sơn.
Giám đốc Khu du lịch động Tiên Sơn Cao Thanh Nam bộc bạch: Hàm Rồng có lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, nhân văn nhưng để thu hút du khách, doanh nghiệp cần tạo thêm các sản phẩm bổ sung như thung lũng hoa khoe sắc các loài hoa tươi bốn mùa, phỏng dựng hình tượng cổ tích, bài trí các thiết chế vật chất trong tiểu gia đình truyền thống, tạo không gian chụp ảnh lưu niệm. Hơn nữa, các cơ sở dịch vụ cần kết nối những tour du lịch lữ hành, phối hợp Làng văn hóa các dân tộc xứ Thanh, cơ sở giáo dục trong tỉnh tổ chức các hoạt động ngoại khóa thiết thực, bổ ích, trải nghiệm theo phương thức học mà chơi, thúc đẩy du lịch về nguồn gắn với giáo dục lịch sử, kiến thức văn hóa địa phương, bảo tồn mỹ tục.
Trong khi đó, bên bờ hữu sông Mã, cách cầu Hoàng Long khoảng 300m về phía đông là bến thuyền văn hóa, nơi đón, đưa du khách tham gia tour “Ngược, xuôi sông Mã” bằng du thuyền để trải nghiệm, khám phá một vùng sơn thủy hữu tình, “ruộng vườn man mác” ở đồng bằng châu thổ; lắng nghe những khúc dân ca sâu lắng, mượt mà, hát đối của chủ nhân trên những chuyến đò ngược, đò xuôi hay bắt nhịp, hòa mình trong giai điệu “dô ta, dô hoầy” để “người trên bờ áo cũng đẫm mồ hôi”...
Thời gian qua, các tour du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh như: Làng cổ Đông Sơn, động Tiên Sơn, cầu Hàm Rồng, đồi Quyết Thắng; các đền thờ: Dương Đình Nghệ, Đức Thánh Cả Trần Khát Chân, Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, Đền thờ các giáo viên và học sinh hy sinh trên công trường đắp đê sông Mã, Thiền viện Trúc Lâm, chùa Tăng Phúc; du thuyền Hoàng Long trên sông Mã được nhiều du khách lựa chọn. Trong khi đó, các nhà hàng lớn như Hạc Thành, Đồng Xanh, Nét xưa, Thành Đạt, khu nghỉ dưỡng khu du lịch Eco Village và chính quyền cơ sở cũng đăng cai, chủ động tổ chức các sự kiện, lễ hội truyền thống, “Tết xưa làng cổ”... thêm hấp dẫn du khách. Thống kê cho thấy, 5 năm qua, các điểm đến ở phường Hàm Rồng đã đón được 100.000 lượt khách, đạt tổng doanh thu du lịch 23 tỷ đồng; tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ đạt hơn 4.000 tỷ đồng.
Dù vậy, kết quả đạt được trong khai thác lợi thế du lịch ở Hàm Rồng còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hàm Rồng Lê Thị Thanh nhấn mạnh: Hàm Rồng hội tụ vẻ đẹp thiên nhiên và chiều sâu của giá trị lịch sử, văn hóa, nhưng để những giá trị này thật sự trở thành động lực phát triển kinh tế-xã hội, để hình ảnh Hàm Rồng vươn xa hơn, địa phương rất cần những nhịp cầu kết nối giữa di sản và hiện đại, giữa truyền thống và sáng tạo không ngừng.
