Trong ngày làm việc thứ hai kỳ họp thường niên lần thứ 78 của Đại hội đồng Y tế Thế giới (WHA) - cơ quan ra quyết định cao nhất của WHO - tại Geneva (Thụy Sĩ), Bộ trưởng Y tế Philippines Ted Herbosa - người chủ trì phiên họp - xác nhận: “Nghị quyết đã được thông qua”.
Theo thông tin chính thức từ Liên hợp quốc và WHO, thỏa thuận này là kết quả của hơn ba năm đàm phán giữa các quốc gia thành viên WHO, sau những bài học từ đại dịch Covid-19 khiến hàng triệu người trên thế giới thiệt mạng trong giai đoạn 2020-2022.
Đây là hiệp ước có tính ràng buộc pháp lý, với mục tiêu giải quyết tình trạng bất bình đẳng trong việc tiếp cận vaccine, thuốc điều trị và trang thiết bị y tế - vốn là những vấn đề nổi cộm trong quãng thời gian dịch bệnh hoành hành đó.
Tổng cộng có 124 quốc gia bỏ phiếu ủng hộ, không có quốc gia nào bỏ phiếu chống và 11 nước bỏ phiếu trắng, trong phiên họp đầu tiên của kỳ họp, nhằm lấy ý kiến về thỏa thuận. Sau khi được thông qua, thỏa thuận này cũng sẽ chưa có hiệu lực ngay, mà sẽ cần tiếp tục đàm phán về các điều khoản phụ lục, trong khoảng thời gian có thể mất tới hai năm. Và sau đó, cũng như nhiều định chế đa phương khác, thỏa thuận cần có sự phê chuẩn của từng quốc gia.
Không còn nghi ngờ gì nữa, đây là một sự xác lập định hướng cần thiết và quan trọng, hướng đến việc xây dựng những cơ chế hợp tác quyết định trên phạm vi toàn thế giới, nhằm tạo nên một “lớp áo giáp” hữu hiệu bảo vệ nhân loại, trước những nguy cơ bệnh dịch ngày càng trở nên nghiêm trọng trong tương lai - một tương lai chất chứa đầy cạm bẫy, trong những hệ lụy khắc nghiệt của tình trạng biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường cũng như các bước tiến khó kiểm soát của công nghệ.
Nhưng trước hết, ở phần nền tảng của thỏa thuận, thách thức lớn nhất vẫn đã, đang và sẽ luôn là ngân sách tài chính.
Đây là điểm mấu chốt không thể bỏ qua, bởi trên thực tế, WHO cũng như hàng loạt cơ chế - tổ chức đa phương khác hoạt động vì cộng đồng đang gặp rất nhiều khó khăn, do nguồn tài trợ sụt giảm (khi ngay cả những quốc gia phát triển hàng đầu thế giới cũng đang lao đao với những vấn đề kinh tế-xã hội). Đơn cử, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khởi động lộ trình rút nước Mỹ - nhà tài trợ lớn nhất - khỏi WHO trong vòng 12 tháng sau khi ông nhậm chức. Do đó, Mỹ sẽ không bị ràng buộc bởi thỏa thuận này. Cũng do đó, ngân sách tài chính của WHO trong năm tài khóa 2026-2027 có thể giảm từ 5,3 tỷ USD xuống còn 4,267 tỷ USD. Vì vậy, trong kỳ họp lần này, WHA đặt trọng tâm vào tái định hướng ưu tiên, củng cố chức năng cốt lõi và nâng cao hiệu quả tổ chức.
Ở một tầm cao hơn, ngay cả chính Liên hợp quốc cũng đối diện áp lực ngân sách tài chính nặng nề. Tính đến tháng 5/2025 này, Liên hợp quốc mới chỉ nhận được 1,8 tỷ USD trên tổng số 3,5 tỷ USD ngân sách thường niên năm 2025 - nghĩa là chưa đạt 50%. Trong khi đó, không chỉ riêng y tế, sự xuất hiện của các điểm nóng nhân đạo (từ Dải Gaza qua Yemen, tới CHDC Congo…) vẫn đang ngày một trở nên dày đặc và gay gắt trên bản đồ thế giới, đòi hỏi những hành động ứng cứu cấp bách. Theo số liệu từ Chương trình Lương thực Thế giới (WFP), hiện có tới hơn 343 triệu người trên hành tinh đang cần được giúp đỡ về “miếng ăn hằng ngày” - nhu cầu tối thiểu để sinh tồn.
Than trách không giải quyết được gì, và thay đổi theo hướng tinh gọn - hiệu quả hơn trong cơ cấu hoạt động của các tổ chức đa phương như WHO vẫn là con đường tất yếu. Chắc chắn, lộ trình phê chuẩn để thỏa thuận ứng phó đại dịch toàn cầu này có hiệu lực, và sau đó là thực thi nó, sẽ không hề dễ dàng.
Song, ít nhất, điều đáng mừng vẫn là chuyện nhân loại có được một phương hướng hành động chung, với sự thúc đẩy của tình người cũng như những ý niệm tốt đẹp về công bằng, bình đẳng, sẻ chia… để sẵn sàng sát cánh cùng nhau, nếu những trận đại dịch tàn khốc lại ập tới.
