(Ở Xiêm - Thái Lan - với tên Thầu Chín, Ông Thọ… Bác Hồ hoạt động trong các vùng có nhiều Việt kiều như U-đon, Sa-côn, Bản Đông… giúp củng cố cơ sở cách mạng và phát triển tổ chức…).
“Mùa nắng năm 1928, Bác Chín vào Sa-côn, chỗ tôi hoạt động. Cùng đi với Bác có đồng chí Tý, tức Đặng Canh Tân.
Được ít ngày, Bác Chín bảo tôi và một anh thanh niên tên là Tô (tức Long) đi xuống Mục-đa-han. Bác giao cho tôi cùng anh Tô xuống điều tra rồi tuyên truyền, tổ chức quần chúng vào hội Thân ái. Tôi đi một tháng rồi về.
Tối hôm ấy Bác gọi tôi lên báo cáo tình hình ra sao.
Tôi nói: “Tình hình có gì đâu mà báo cáo. Tôi đến nhà kiều bào ở bến đò Mục-đa-han. Chỗ ấy có độ ba mươi gia đình, có một cái đền thờ ông Trần Hưng Đạo nữa. Kiều bào sinh sống bằng đủ mọi nghề, đưa đò ngang, làm hàng xáo, làm thịt lợn bán. Một số làm thợ mộc, một số làm thợ nề. Cũng có một số thanh niên chừng vài mươi người, một số thiếu nữ độ năm, bảy người. Phần đông nghèo khổ, chỉ có hai nhà sống hơi được đầy đủ một chút”.
Tôi ngừng một lúc rồi lắc đầu chán nản nói tiếp: “Nói đến cách mạng ở đó thì khó khăn lắm. Ngoài chợ, phụ nữ đã nổi tiếng là chửi nhau giỏi, ngày nào cũng tranh giành mua bán, đánh nhau. Đàn ông đi làm về, chiều chiều người nào cũng uống rượu say túy lúy. Bỏ bát đũa xuống là mò đi tập hợp nhau đánh bài, đánh ít-xì sát phạt nhau canh đỏ đen. Rượu chán, bạc chán, còn lên đồng ở đền Trần Hưng Đạo nữa. Thanh niên cũng thế, cũng cầu cúng cũng đánh bạc, rồi lại trai gái. Một chỗ như thế làm sao mà tuyên truyền, vận động cách mạng được!” .
Tôi vừa dứt lời, Bác Chín nói ngay, “À thế được rồi. Thôi về nghỉ đi, mai hãy hay”.
“Tình hình như thế thì được cái gì?”, tôi hỏi lại Bác. Bác Chín cười: “Được lắm chứ. Được cái anh nói đó”.
Trước khi ra về, tôi xin bác Chín: “Mai tôi muốn được một công tác gì khác” - “Ừ, mai sẽ bàn”.
Tôi ra về, hy vọng một sự thay đổi công tác. Như ngày hôm sau, và ngày hôm sau nữa, tôi cũng chẳng thấy Bác Chín nói gì.
Hai ngày sau tôi hỏi: “Thế bây giờ tôi làm công tác gì?”.
“Ừ, được rồi”, Bác Chín nói, “có phải anh bảo cái chỗ ấy nó tồi lắm phải không? Nó đánh bạc, nó uống rượu, nó tranh giành nhau mua bán, nó chửi nhau phải không? Cũng chưa xấu lắm! Nó có thể xấu hơn nữa, có thể có một thám nữa kia”.
Bác Chín nhìn tôi rồi chậm rãi tiếp luôn, “Anh đọc sách mà quên mất sách”.
Tôi hỏi: “Quên chỗ nào?”.
“Quên chỗ này này. Sách cách mạng bảo đi vận động quần chúng, tuyên truyền giáo dục quần chúng chứ gì? Nhưng nếu quần chúng tốt cả rồi, biết thương yêu, đoàn kết với nhau rồi, biết học tập tiến bộ rồi, biết yêu nước rồi thì ta còn vận động, tuyên truyền, giáo dục cái gì nữa, thì ta còn phải làm gì nữa? Có đến thì đến một lúc thôi chứ! Nếu quần chúng đều khá như tôi với anh cả thì cần gì phải đến!”.
Im lặng một chút rồi Bác lại nói tiếp: “Còn một cái quên nữa, quên người ta là đồng bào Việt Nam, đồng bào Việt Nam nghèo khổ mà lại mất nước nữa phải không anh?”.
Tôi không có chỗ cãi, ngồi im gật đầu: “Vâng”.
“Thế thì anh lại đến chỗ cũ mà làm việc. Bận trước chưa có kế hoạch cụ thể, bây giờ phải làm cho được. Anh chọn một cái nhà nào xấu nhất, hư nhất mà đến ở. Hãy làm cái nhà đó đã. Nếu nhà ấy thích anh, thế là được rồi”.
Tôi đến Mục-đa-han. Theo lời Bác Chín bảo, tôi lân la kiếm ra một gia đình hư nhất. Tôi đến chơi, rồi xin thuê một gian nhà ở chung, mỗi tháng trả một đồng…”.
(Trang 30-33, lời kể của đồng chí Tài Ngôn, sách “Bác Hồ ở Thái Lan”, NXB Trẻ).
