Nắng nóng gay gắt khiến vùng đất phía đông bắc tỉnh Lâm Đồng khô hạn, đồng ruộng nứt nẻ. Để cứu cây trồng đang thiếu nước, nông dân xã Tuy Phong loay hoay tìm đủ mọi cách tận dụng từng nguồn nước ít ỏi để dẫn vào vườn cây. Chạy song song với cánh đồng là kênh Tà Mú-Suối Măng-Cây Cà, được xây dựng với nhiệm vụ tiếp nước, nhưng hiện đang khô hạn, trơ đáy. Người dân phải xoay xở ngăn dòng dưới kênh, tạo thành từng “ao trung gian” để trữ nước từ nơi khác bơm đến. Để tránh bị người khác bơm “trộm”, nông dân phải gồng mình đứng giữa trời nắng để canh từng giọt nước “vàng”.
Tuyến kênh dài khoảng 7km, đầu tư bài bản với nhiều vị trí được xây dựng bê-tông kiên cố nhằm dẫn nước về Thôn 1 và 2. Người dân cho biết, kênh được kỳ vọng cải thiện việc tưới tiêu, sinh hoạt, góp phần phát triển nông nghiệp, nhưng khi hoàn thành và đưa vào vận hành thử từ giữa năm 2024, lượng nước từ thượng nguồn rất ít, không đáp ứng nhu cầu sản xuất. Công trình được xây dựng nhiều tỷ đồng đã rơi vào tình trạng vận hành thiếu hiệu quả.
Vì vậy, người dân phải tự bỏ chi phí mua bao, đắp đất để ngăn dòng nhằm bơm nước với nhiều công đoạn: từ kênh C2 nằm gần đó qua mương nội đồng, dẫn vào kênh tiếp nước này để bơm lên vườn. Chưa dừng lại, tại khu vực hạ lưu vào tháng 11/2025, hồ chứa nước trên núi Tân Lai của Trang trại Việt bị vỡ làm vùi lấp khoảng 2km tuyến kênh và hư hỏng một số cửa van. Trước tình trạng này, người dân kiến nghị cơ quan chức năng rà soát, kiểm tra, đánh giá lại thực trạng dòng chảy, để tìm ra nguyên nhân cụ thể gây ra tình trạng nước không đủ lưu lượng. Bên cạnh đó, chủ đầu tư cần có giải pháp khắc phục kỹ thuật, bảo đảm nước về đủ cho khu vực cuối kênh.
Theo Ủy ban nhân dân xã Tuy Phong, kênh tiếp nước đi qua địa bàn xã dài 7,3km, nhưng có nhiều vị trí cao hơn thượng nguồn nên không thể dẫn nước; một số đoạn chảy tràn ra hướng khác thay vì theo dòng dẫn. Theo thiết kế, nước từ hồ Cà Giây chảy về Thôn 1 khoảng 10 ngày, với lưu lượng khoảng 3,5 m3/giây khi đến hạ lưu sẽ là 2,5 m3/giây, nhưng thực tế chỉ còn 0,5 m3/giây.
Thời điểm thử tải nước, đoạn kênh đối diện ga Phong Phú có nhiều vị trí nước thấm vào bờ, tạo thành lỗ dẫn nước mới chạy tràn ra ngoài kênh. Trung bình cứ khoảng 50m có một điểm và có khoảng vài chục lỗ thấm. Do chưa bảo đảm chất lượng, địa phương chưa tiếp nhận bàn giao từ chủ đầu tư. Nghịch lý hơn, vào mùa mưa, kênh không thoát nước hiệu quả, gây tràn ngược lên đồng ruộng và làm sạt lở nhiều vị trí. Từ nhà ga Phong Phú trở ngược lên thượng lưu, chiều rộng đáy kênh bị thu hẹp còn 4m làm giảm lưu lượng thoát nước.
Tương tự, người dân tại xã Hàm Tân cũng kiến nghị kênh tiếp nước Sông Dinh 3-Núi Đất đang chuyển nước chưa hiệu quả. Nguyên nhân, kênh được làm bằng đất, một số vị trí bằng đất cát nên thẩm thấu nhanh, khiến nước về đến cánh đồng rất ít.
Ông Huỳnh Tấn Sinh, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tuy Phong cho biết, kênh tiếp nước không chỉ phục vụ trên địa bàn mà còn nhiều xã khác. Hiện nay, kênh chưa hoàn chỉnh và đang được chủ đầu tư khắc phục một số vấn đề liên quan như thấm nước, chưa có cầu dân sinh.
Theo Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng số 2 (Ban 2), kênh Tà Mú-Suối Măng-Cây Cà hoàn thành nhằm sử dụng hiệu quả nguồn nước của thủy điện Đại Ninh, sông Lũy để phục vụ 1.500ha đất sản xuất nông nghiệp tại khu vực hạ lưu. Về lâu dài, kênh góp phần hoàn thiện hệ thống nối mạng thủy lợi khu vực phía đông bắc, bảo đảm tưới thêm 950ha, tiếp nước cho kênh Lòng Sông-Đá Bạc tưới 650ha và xã Vĩnh Hảo tưới 300ha. Ngoài ra, kênh bổ sung nguồn nước để phục vụ Khu công nghiệp Tuy Phong, Nhà máy nhiệt điện Vĩnh Tân và cho các ngành kinh tế khác khoảng 15 triệu m3/năm.
Lý giải về sự cố thấm nước, ông Nguyễn Thành Trung, Phó Giám đốc Ban 2 cho biết, đơn vị thi công đã khắc phục sửa chữa tuyến kênh Tà Mú-Suối Măng-Cây Cà. Tuy nhiên, đơn vị dự tính thử tải thì bị sự cố vỡ hồ ở khu vực hạ lưu nên tạm dừng. Ban đã đề nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh bố trí kinh phí để sửa chữa nhưng đến nay vẫn chưa được cấp có thẩm quyền bố trí nguồn vốn. Do đó, ban đang vận động đơn vị thi công tiến hành sửa chữa tuyến kênh khôi phục hiện trạng ban đầu để thông nước phục vụ nhu cầu sản xuất và sinh hoạt cho người dân trong tháng 5/2026.
Đối với kênh chuyển nước hồ Sông Dinh 3-hồ Núi Đất, Ban 2 cho biết, dự án được phê duyệt năm 2017, với chiều dài hơn 34km, tổng mức đầu tư 117 tỷ đồng. Tuy nhiên, một số công trình trên kênh vẫn chưa được bổ sung, trong khi địa chất khu đất cát và cát pha sét gây thẩm thấu, làm thất thoát nguồn nước. Mặt khác, các đợt mưa lũ hằng năm thường xuyên gây sạt lở, bồi lấp tuyến kênh, gây khó khăn trong việc trung chuyển nước.
Đối với những vùng đất khô hạn, mỗi giọt nước đều quý hơn vàng. Để có nguồn nước dồi dào, các hồ đã tích nước trong suốt mùa mưa nhằm phục vụ mùa khô. Tuy nhiên, khi những công trình kênh hàng trăm tỷ đồng không phát huy hiệu quả, nguồn nước bị thất thoát. Điều này không những gây lãng phí mà còn cản trở sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
Giai đoạn 2, dự án được phê duyệt tháng 11/2024 với tổng mức đầu tư 257 tỷ đồng nhằm kiên cố hóa kênh chuyển nước. Dự án với mục tiêu là cung cấp ổn định lượng nước thô cho Nhà máy nước Tân Tiến với công suất 25.000 m3/ngày đêm phục vụ nước sinh hoạt; bảo đảm mở rộng nguồn tưới nước hơn 1.870ha cho các địa phương lân cận. Hiện nay, dự án đã giải ngân 44% theo kế hoạch. Mặc dù tình hình giá nhiên liệu và vật liệu tăng, đơn vị thi công vẫn đang nỗ lực bảo đảm tiến độ.
Đối với những vùng đất khô hạn, mỗi giọt nước đều quý hơn vàng. Để có nguồn nước dồi dào, các hồ đã tích nước trong suốt mùa mưa nhằm phục vụ mùa khô. Tuy nhiên, khi những công trình kênh hàng trăm tỷ đồng không phát huy hiệu quả, nguồn nước bị thất thoát. Điều này không những gây lãng phí mà còn cản trở sự phát triển kinh tế-xã hội của địa phương.
