Những năm trước đây, hồ tiêu từng được xem là cây trồng “làm giàu nhanh”, kéo theo làn sóng mở rộng diện tích ồ ạt. Tuy nhiên, hệ lụy của việc chạy theo sản lượng đã sớm bộc lộ những bất cập như đất đai bạc màu, dịch bệnh lan rộng, chi phí đầu tư tăng cao trong khi giá cả bấp bênh. Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi sang mô hình canh tác bền vững trở thành yêu cầu tất yếu.
Đáng chú ý, quá trình chuyển đổi này không diễn ra đơn lẻ ở từng hộ nông dân, mà được tổ chức thông qua các HTX theo hướng chuyển đổi xanh, phát triển hữu cơ, nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị. Với vai trò “nhạc trưởng”, HTX không chỉ cung cấp quy trình kỹ thuật, mà còn định hướng sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và giảm rủi ro. Một trong những mô hình tiêu biểu là HTX Hồ tiêu hữu cơ Đồng Thuận, do ông Đặng Tấn Huynh sáng lập tại xã Nhân Cơ. Nhận thấy tiềm năng của sản xuất hữu cơ từ khá sớm, năm 2016, ông Huynh đã liên kết với doanh nghiệp để thành lập HTX với 11 thành viên, quy mô 60 ha. Sau gần 10 năm phát triển, HTX đã mở rộng lên 30 thành viên chính thức cùng gần 15 hộ liên kết, tổng diện tích hơn 130 ha. Không chỉ tăng về quy mô, chất lượng sản phẩm được nâng lên rõ rệt. Hồ tiêu của HTX hiện đã xuất khẩu sang các thị trường “khó tính” như: Mỹ, Nhật Bản và châu Âu. Nhờ tuân thủ quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế, giá bán sản phẩm luôn cao hơn thị trường từ 20 đến 40%. Năm 2025, mức chênh lệch đạt khoảng 50 triệu đồng mỗi tấn. “Điều quan trọng nhất là tạo được niềm tin về chất lượng. Khi đã có thị trường ổn định, người nông dân sẽ yên tâm gắn bó lâu dài với phương thức sản xuất bền vững”, ông Huynh chia sẻ. Từ một mô hình tiên phong, cách làm của HTX Đồng Thuận đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần thay đổi nhận thức của người trồng hồ tiêu trong khu vực. Thay vì chạy theo năng suất, nhiều hộ dân đã chú trọng đến chất lượng và giá trị lâu dài.
Tương tự, HTX Nông nghiệp hữu cơ Hoàng Nguyên ở xã Thuận Hạnh, do bà Trần Thị Thu làm Giám đốc, được thành lập năm 2018, thời điểm dịch bệnh trên cây hồ tiêu diễn biến phức tạp. HTX ban đầu chỉ có 35 thành viên, đến nay đã tăng lên hơn 200 thành viên, với diện tích quản lý gần 1.000 ha. Theo bà Thu, toàn bộ thành viên đều được đào tạo bài bản theo các tiêu chuẩn quốc tế, như USDA, EU, JAS và Canada. Hiện HTX có gần 200 ha được chứng nhận hữu cơ quốc tế, mỗi năm xuất khẩu từ 200 đến 300 tấn hồ tiêu chất lượng cao. “Chúng tôi xác định, muốn phát triển lâu dài thì phải làm đúng ngay từ đầu, từ quy trình sản xuất đến kiểm soát chất lượng. Khi sản phẩm đạt chuẩn, thị trường sẽ tự tìm đến”, bà Thu cho biết.
Không dừng lại ở hướng dẫn kỹ thuật, các HTX còn đóng vai trò cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp, hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ. HTX Dịch vụ nông nghiệp Đoàn Kết tại xã Đức An là một thí dụ. Với 65 thành viên và 150 ha hồ tiêu, trong đó có 100 ha đạt chứng nhận hữu cơ quốc tế như USDA và Rainforest Alliance, HTX đã xây dựng được mô hình sản xuất gắn với tiêu thụ ổn định. Tham gia HTX, người nông dân không chỉ được hỗ trợ kỹ thuật mà còn được bảo đảm đầu ra. Ông Nguyễn Đình Công, một thành viên HTX cho biết: “Với 1 ha hồ tiêu hữu cơ, gia đình tôi thu được khoảng 4 tấn mỗi năm. Nhờ liên kết, giá bán ổn định và cao hơn trước, thu nhập cũng cải thiện rõ rệt. Quan trọng hơn là không còn lo bị ép giá hay phụ thuộc vào thương lái”.
Các mô hình trên cho thấy, HTX đang thật sự trở thành “bà đỡ”, dẫn dắt người nông dân trong quá trình chuyển đổi sản xuất. Không chỉ cung cấp giải pháp kỹ thuật, HTX còn giúp thay đổi tư duy, hướng người dân tới cách làm bài bản, có trách nhiệm với môi trường và sức khỏe cộng đồng.
Hiện nay, Lâm Đồng có diện tích hồ tiêu lớn nhất cả nước với khoảng 36.000 ha. Trong đó, gần 3.100 ha được sản xuất theo tiêu chuẩn sạch, bền vững, với khoảng 30 cơ sở đạt chứng nhận quốc tế. Những con số này cho thấy xu hướng chuyển đổi đang diễn ra rõ nét. Theo lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng, thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục phát triển hồ tiêu theo hướng sinh học và hữu cơ, đồng thời đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị. Việc xây dựng vùng sản xuất tập trung, nâng cao năng suất và chất lượng, gắn với chỉ dẫn địa lý và ứng dụng khoa học công nghệ sẽ là những nhiệm vụ trọng tâm. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu chi tiết đến từng hộ, từng lô đất, giống cây và độ tuổi cây trồng sẽ tạo nền tảng cho quản lý vùng nguyên liệu quy mô lớn, minh bạch và hiệu quả hơn.
Có thể khẳng định, sự phát triển của các HTX đã tạo ra bước chuyển căn bản cho ngành hồ tiêu tỉnh Lâm Đồng. Từ sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, người nông dân nay đã từng bước tham gia chuỗi giá trị có tổ chức, với sản phẩm đạt chuẩn quốc tế và thị trường ổn định.
Trên những vùng đất bazan màu mỡ, những vườn tiêu xanh tốt hôm nay không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn phản ánh một hướng đi mới, nơi sản xuất gắn liền với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Với nền tảng đã được xây dựng, cùng sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp và người dân, hồ tiêu Lâm Đồng đang đứng trước cơ hội lớn để nâng tầm vị thế trên thị trường quốc tế, khẳng định vai trò của một ngành hàng chủ lực trong giai đoạn phát triển mới.
