Những năm gần đây, nghệ thuật thị giác đương đại trên thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển mạnh mẽ từ hình thức trình bày tác phẩm sang kiến tạo trải nghiệm. Nếu trước đây, công chúng đến với triển lãm chủ yếu để quan sát một đối tượng nghệ thuật hoàn chỉnh thì nay họ ngày càng được đặt vào vị trí của người tham dự, người tương tác, thậm chí là đồng sáng tạo. “We are made of SUN” cho thấy nghệ thuật đương đại Việt Nam cũng đang bước vào quỹ đạo ấy bằng ngôn ngữ vừa giàu tính công nghệ vừa mang chiều sâu nhân văn.
Triển lãm do Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam phối hợp Fustic. Studio và Bách Vũ (Vũ Hoàng Bách) thực hiện, nằm trong chương cuối của chiến dịch “Nhấn kết nối-Bật thay đổi” thuộc sáng kiến Global Gateway (Cửa ngõ toàn cầu) của EU. Hành trình sáng tạo đi qua ba biểu tượng: Gió-Nước-Mặt trời tựa 3 lớp nghĩa của phát triển bền vững: đổi mới, thích ứng và duy trì sự sống.
Nếu “Gió” là năng lượng của chuyển động; “Nước” gợi nhắc khả năng thích nghi của tự nhiên và con người trước biến động thì “Mặt trời” được lựa chọn như hình ảnh trung tâm của nguồn sống, tri thức và năng lượng kiến tạo tương lai. Đây vừa là biểu tượng thị giác, cũng mang chiều sâu văn hóa và triết học.
Trong lịch sử nhân loại, mặt trời luôn là biểu tượng nguyên thủy của sự sống và tái sinh. Từ thần Ra của Ai Cập cổ đại, nữ thần Amaterasu trong văn hóa Nhật Bản cho tới những vòng tròn đồng tâm trên trống đồng Đông Sơn của người Việt, mặt trời hiện diện như trung tâm của vũ trụ quan nông nghiệp và tâm thức cộng đồng. Đó là biểu tượng cho tri thức, hy vọng và sự tiếp nối.
Chọn mặt trời làm hình tượng trung tâm cho một triển lãm về phát triển bền vững mang nhiều ý nghĩa hơn một lựa chọn mỹ học. Nó đặt con người vào trong một nhận thức căn bản rằng mọi sự sống trên Trái đất đều được kết nối bởi cùng một nguồn năng lượng. Từ cây cỏ, đại dương tới chính cơ thể con người, tất cả đều tồn tại trong cùng một hệ sinh thái phụ thuộc lẫn nhau. Tên gọi “We are made of SUN” bởi lẽ đó như một tuyên ngôn về sự liên kết giữa con người với tự nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng và giữa hiện tại với tương lai.
Ở triển lãm, nghệ sĩ đã chuyển hóa những ý niệm thành trải nghiệm cảm giác cụ thể. Chuỗi hình ảnh động 5 kênh “SUN” được phát triển bằng công nghệ tạo sinh (generative art) và những nét vẽ nguyên bản của Bách Vũ được chuyển hóa thành các cấu trúc thị giác động thông qua hệ thống công nghệ do Fustic. Studio phát triển.
Xuyên suốt 5 giai đoạn, tác phẩm tái hiện hành trình của ánh sáng từ nguồn năng lượng khởi nguyên chuyển hóa thành vật chất, sự sống, tri thức và các hệ hình văn hóa-công nghệ của con người. Từng dòng ánh sáng chuyển động gợi cảm giác về sự tiến hóa liên tục của sự sống và văn minh nhân loại.
Công nghệ ở đây được tiết chế để phục vụ trải nghiệm nhân văn. Sắp đặt ánh sáng tương tác “Convergence” mở ra tầng nghĩa sâu hơn về sự hiện diện của con người. Tác phẩm vận hành thông qua hệ thống cảm biến hơi thở được đặt quanh không gian triển lãm. Mỗi nhịp thở của khán giả sẽ kích hoạt một luồng sáng di chuyển về lõi trung tâm, khiến “Mặt trời sống” dần rực sáng và chuyển động mạnh mẽ hơn.
Ẩn dụ này mang sức gợi đặc biệt. Hơi thở - yếu tố vô hình và mong manh nhất của sự sống lại trở thành nguồn năng lượng vận hành tác phẩm. Con người không còn đứng ngoài để quan sát nghệ thuật, mà bằng chính hơi thở của mình, họ tham gia vào quá trình hình thành tác phẩm. Dường như cách diễn giải giàu chất triết học về phát triển bền vững. Bởi mọi thay đổi tích cực trong xã hội cũng giống như “Mặt trời sống” kia chỉ có thể tồn tại bằng sự tham gia liên tục và có ý thức của cộng đồng.
Thời đại công nghệ số, con người đang sống giữa vô vàn kết nối nhưng cũng đối diện cảm giác cô độc ngày càng lớn. Những thuật toán liên tục thúc đẩy tốc độ tiêu thụ hình ảnh, thông tin khiến trải nghiệm sống trở nên phân mảnh. Giữa bối cảnh ấy, một triển lãm lựa chọn “hơi thở” như yếu tố trung tâm mang ý nghĩa quan trọng về sự hiện diện.
Triết gia Maurice Merleau-Ponty từng cho rằng con người không cảm nhận thế giới chỉ bằng thị giác mà bằng toàn bộ trải nghiệm thân thể của mình trong không gian. Vì thế, nghệ thuật không tồn tại độc lập như vật thể hoàn chỉnh mà ý nghĩa của nó chỉ được hình thành trong quá trình con người trải nghiệm. Tư tưởng ấy hiện diện rõ trong “We are made of SUN”. Khán giả cũng trở thành một phần của cấu trúc nghệ thuật. Cơ thể, chuyển động và hơi thở của họ tạo nên sự sống cho tác phẩm.
Sự kết hợp giữa nghệ sĩ Bách Vũ và Fustic. Studio cũng phản ánh xu hướng đáng chú ý của nghệ thuật đương đại Việt Nam, đó là thực hành sáng tạo liên ngành giữa mỹ thuật, công nghệ và nghiên cứu xã hội. Hướng đi này đang phát triển mạnh trên thế giới khi nghệ sĩ sử dụng dữ liệu, thuật toán, cảm biến và trí tuệ nhân tạo như những công cụ mở rộng ngôn ngữ biểu đạt. Song, điều làm nên giá trị của nghệ thuật không nằm ở mức độ hiện đại của công nghệ mà ở khả năng đặt ra những câu hỏi nhân văn về đời sống con người.
Với “We are made of SUN”, công nghệ không thay thế cảm xúc, trái lại, công nghệ làm nổi bật nhu cầu kết nối giữa con người với nhau. Những luồng sáng thực sự mạnh lên khi có nhiều người cùng tham gia, gợi nhắc về hành trình phát triển bền vững không phụ thuộc hoàn toàn vào các giải pháp kỹ thuật hay chính sách hành chính mà cần ý thức cộng đồng sâu sắc.
Thông điệp này cũng phù hợp với tinh thần của các dự án phát triển bền vững mà EU đang hỗ trợ tại Việt Nam. Từ kinh tế tuần hoàn ca-cao tại Đắk Lắk, quản lý cảnh quan bền vững tại Lâm Đồng tới các sáng kiến hỗ trợ phụ nữ miền trung phát triển kinh tế xanh hay huy động tài chính cho bảo tồn đa dạng sinh học tại Đà Nẵng, trọng tâm cuối cùng vẫn là con người.
Phát biểu tại lễ khai mạc triển lãm, Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier nhấn mạnh, phát triển bền vững bên cạnh công nghệ hay hạ tầng còn phụ thuộc vào cốt lõi vào tri thức, kỹ năng và khả năng cộng hưởng để tạo ra thay đổi. Nghệ thuật ở triển lãm đóng vai trò như hình thức khơi gợi nhận thức cảm xúc. Người xem được dẫn dắt để tự cảm nhận mối liên hệ giữa bản thân với những vấn đề lớn của thế giới. Đó cũng là điểm quan trọng của nghệ thuật đương đại hôm nay. Trong bối cảnh ngập tràn thông tin, nghệ thuật không còn giữ vai trò cung cấp tri thức theo nghĩa trực tiếp mà tạo ra không gian để con người suy tư và tái kết nối với chính mình.
Ở nghệ sĩ Bách Vũ, có thể nhận ra khuynh hướng sáng tạo ngày càng phổ biến trong nghệ thuật đương đại quốc tế thể hiện qua sự dịch chuyển từ việc tạo tác hình ảnh sang kiến tạo trải nghiệm nhận thức. Anh tiếp cận công nghệ như một phương tiện để mở rộng khả năng cảm thụ của con người trước những vấn đề về môi trường sống, ký ức văn hóa và trạng thái tồn tại trong xã hội đương đại.
Trong các thực hành nghệ thuật, đáng quý là Bách Vũ luôn giữ được tinh thần tiết chế Á Đông nhất định với những khoảng lặng, nhịp điệu và cảm giác suy tưởng được đặt quan trọng không kém hiệu ứng thị giác. Sự cân bằng ấy khiến các sáng tạo của anh gợi cảm giác gần với những không gian nghệ thuật nhập vai đang phát triển mạnh trên thế giới, nhưng vẫn giữ được nét tinh tế và chiều sâu nội tâm riêng biệt.
Triển lãm được tổ chức trong không gian Hoàng thành Thăng Long càng làm tăng thêm chiều sâu biểu tượng. Không gian cổ kính này là nơi lưu giữ ký ức lịch sử của dân tộc suốt hàng nghìn năm lịch sử. Triển lãm nghệ thuật công nghệ tạo tương phản thị giác, gợi mở suy nghĩ về sự tiếp nối của văn hóa trong thời đại mới.
Công nghệ, xét đến cùng, không đối lập với truyền thống. Vấn đề nằm ở cách con người sử dụng nó để mở rộng chiều sâu văn hóa và nhận thức xã hội. Khi được đặt trên nền tảng nhân văn, công nghệ có thể trở thành phương tiện giúp con người hiểu sâu hơn về thiên nhiên, cộng đồng và chính mình. Có lẽ chính vì thế mà nhiều khán giả trẻ đã lặng đi rất lâu trước “Mặt trời sống”, chăm chú theo dõi những chuyển động ánh sáng và cảm nhận nhịp thở của mình trong không gian đặc biệt ấy.
“We are made of SUN” vì thế còn mở ra trải nghiệm về nhận thức, nhắc nhớ về việc con người vẫn cần những không gian để cảm nhận sự kết nối trong nguồn sáng của ý thức, trách nhiệm và lòng nhân ái.
