Trăn trở của người cầm bút trước vấn đề AI

Những trao đổi thẳng thắn, đa chiều tại tọa đàm "AI với người viết hôm nay" cho thấy sự quan tâm ngày càng lớn của giới cầm bút trước sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo và những tác động của công nghệ này đối với đời sống văn chương hiện nay.

Sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các sản phẩm được tạo ra bằng AI đang đặt ra nhiều vấn đề đối với người viết: Liệu sản phẩm có sự hỗ trợ của AI có thể được xem là tác phẩm văn học? Việc sử dụng AI trong sáng tác có được coi là hoạt động sáng tạo? Người viết nên ứng xử ra sao trước sự phát triển quá nhanh của công nghệ? AI có tác động như thế nào đến đạo đức nghề nghiệp, đến trách nhiệm của người cầm bút trước bạn đọc? Và trong các cuộc thi văn học hiện nay, những tác phẩm có sử dụng AI sẽ được nhìn nhận ra sao?

Không khí tọa đàm diễn ra cởi mở nhưng cũng đầy trăn trở. Dù mỗi văn nghệ sĩ đưa ra góc nhìn khác nhau, song, phần lớn ý kiến đều gặp nhau ở điểm chung, đó là AI có thể hỗ trợ con người ở nhiều khâu của quá trình sáng tạo, nhưng không thể thay thế cảm xúc, trải nghiệm và chiều sâu nhân bản vốn làm nên giá trị cốt lõi của văn chương.

Nhà thơ Nguyễn Minh Đức cho rằng, anh luôn và mãi chỉ coi AI là công cụ, phương tiện hỗ trợ. Theo anh, AI là công cụ thông minh, có thể giúp rất nhiều trong công tác nghiên cứu, tra cứu, tổng hợp dữ liệu hay hỗ trợ chuyên môn ở nhiều lĩnh vực khác nhau. Dù vậy, điều AI không bao giờ có được chính là đời sống cảm xúc của con người.

Anh phân tích, con người là thực thể sinh học-xã hội với những trải nghiệm sống, những va đập tinh thần, rung động rất riêng. Những giá trị quan trọng ấy mới tạo nên chiều sâu của văn chương. Nếu sử dụng AI để viết thay, tác phẩm sẽ đánh mất hơi thở của đời sống thực tiễn cũng như lăng kính tâm hồn của người viết. Vì vậy, đến nay anh chưa từng sử dụng AI cho sáng tác văn chương của mình.

Cùng chung quan điểm đó, nhà thơ Đinh Tiến Hải nhìn nhận AI là sản phẩm tất yếu của xã hội hiện đại và con người không cần né tránh, sợ hãi trước công nghệ. Theo anh, AI rất cần cho đời sống hôm nay và đôi khi còn khiến con người ngạc nhiên trước khả năng xử lý thông tin của nó. Nhưng điều khiến văn chương khác với những sản phẩm do AI tạo ra chính là chi tiết thật, thậm chí cả "vết thương thật", là nỗi cô đơn và nước mắt thật của con người.

"Văn chương cần có điểm nhìn, sự tinh tế của con người trước nỗi đau thời cuộc, nỗi đau nhân loại và những hình ảnh chân thực", nhà thơ Đinh Tiến Hải nói. Bởi lẽ đó, người viết không cần sợ AI, bởi điều làm nên giá trị của văn chương không nằm ở sự trơn tru của ngôn ngữ mà nằm ở khả năng con người cảm nhận và biểu đạt đời sống bằng tài năng, trải nghiệm và chiều sâu văn hóa của mình.

Nhà văn Đinh Phương, biên tập viên Văn xuôi của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, bày tỏ sự tiếc nuối trước những người viết có câu chuyện, có chi tiết đời sống nhưng lại không tự viết mà cung cấp dữ liệu cho AI viết thay. Theo anh, văn học không phải là sự "trơn tru", "sạch sẽ", "đều đều" của câu chữ. Văn học là cảm xúc, sáng tạo, trong đó có cả những vụng về, vấp váp trong lao động chữ nghĩa để tạo nên giọng điệu riêng của mỗi người viết.

Trong nhịp sống ngày càng gấp gáp hiện nay, nhà văn cho rằng người viết càng cần phải chậm lại để quan sát, lắng nghe và đào sâu vào những điều gan ruột nhất của mình. Bởi chính sự chậm rãi ấy mới tạo nên chiều sâu và cá tính của văn chương. Nhiều ý kiến tại tọa đàm cũng nhìn nhận AI có thể là công cụ hữu ích nếu người viết biết sử dụng đúng mức và không lệ thuộc vào nó.

Nhà văn Thái Chí Thanh cho rằng AI là sản phẩm trí tuệ do con người tạo ra và có thể hỗ trợ rất đắc lực cho người viết trong việc tìm kiếm tư liệu, mở rộng vốn từ, thậm chí hỗ trợ bố cục tác phẩm. AI có khả năng tổng hợp, khái quát thông tin rất nhanh. Tuy nhiên, theo anh, AI không thể tự sáng tạo ra những điều hoàn toàn mới bởi bản chất của nó vẫn là xử lý dữ liệu dựa trên những gì đã tồn tại.

Cùng quan điểm, nhà văn Nguyễn Vũ Điền cũng cho rằng AI có thể trở thành "trợ lý" cho người viết trong thời đại số. Anh từng thử sử dụng AI nhưng sau một thời gian nhận thấy các sản phẩm mà AI tạo ra thường mang tính phổ quát, thiếu cá tính và dễ "na ná" nhau. Đáng lo hơn, nếu quá phụ thuộc vào AI, người viết có thể dần mất đi khả năng sáng tạo, trở nên lười biếng trong tư duy và lệ thuộc vào công nghệ. Anh nhấn mạnh, trong văn học nghệ thuật, điều quan trọng nhất vẫn là dấu ấn cá nhân của người viết. Một tác phẩm văn chương chỉ thực sự sống khi nó mang theo giọng điệu, cảm xúc và cách nhìn riêng không thể trộn lẫn của tác giả.

Nhà thơ Trần Minh Tiến ví AI giống như Google trước đây - một công cụ giúp mở rộng giới hạn của con người chứ không phải để thay thế con người. Khi biết làm chủ công cụ, người viết sẽ có thêm thời gian và điều kiện để đào sâu hơn vào những giá trị cốt lõi của văn chương. Trái lại, nếu lạm dụng, chính công nghệ sẽ khiến con người đánh mất văn chương.

Tại tọa đàm, nhiều ý kiến cũng bày tỏ lo ngại trước nguy cơ AI khiến hoạt động sáng tạo trở nên dễ dãi, công nghiệp hóa và làm mòn đi cảm xúc của người viết. Nhà văn Hồ Thị Linh Xuân cho rằng AI dù tạo ra năng suất lớn đến đâu thì vẫn chỉ là "giọng máy". Chỉ cần biết cách đặt câu hỏi hay tạo lệnh, người dùng có thể nhận được những sản phẩm "tròn trịa", "vừa đủ dùng". Nếu người viết lạm dụng AI vì khô cạn ý tưởng hay lười biếng tư duy, văn học có nguy cơ trở thành một dạng "sản xuất chữ nghĩa", làm "mòn rã" sáng tạo.

Theo nữ nhà văn, AI có thể hỗ trợ tra cứu thông tin, dữ kiện, thuật ngữ hay soát lỗi, nhưng một tác phẩm văn chương có giá trị luôn phải mang dấu ấn con người. Bởi chỉ con người mới có ký ức, trải nghiệm và cảm xúc - điều làm nên cá tính và giọng điệu riêng của mỗi tác giả. "Là một người đọc, tôi sẽ không đọc những tác phẩm đúng chuẩn nhưng nhàn nhạt, vô hồn, có thể được tạo ra hàng loạt trong thời gian ngắn", chị chia sẻ.

Nhà thơ Đặng Bá Khanh cũng cho rằng AI có thể thay thế nhiều công việc của con người nhưng với văn chương, những tác phẩm có sức sống lâu bền phải được sản sinh từ cảm xúc chân thực của người viết. Anh ví mỗi tác phẩm như "đứa con tinh thần mang nặng đẻ đau", phải được định danh bằng chính "dòng máu" của người sáng tạo ra nó. Trong khi đó, nhà thơ Nguyên Như nhìn AI như "vòi rồng" có thể cuốn bay cảm xúc và tâm trạng vốn có của nhà văn, nhà thơ. Theo anh, AI vừa "đáng yêu" vừa "đáng ghét" và trong sáng tạo nghệ thuật thì "đáng ghét" nhiều hơn, bởi nó dễ khiến người viết xa rời cảm xúc thật của mình.

Một trong những chia sẻ gây nhiều suy ngẫm tại tọa đàm là ý kiến của nhà thơ Vân Phi. Theo anh, AI có thể viết rất nhanh và rất trơn tru, song chính sự trơn tru ấy lại khiến mọi cảm xúc bị "làm phẳng" bằng những ngôn ngữ tổng hợp vô danh. Nhà thơ cho biết anh luôn xem thơ là lời tâm sự, tiếng lòng, cách giải nén những cảm xúc thật của bản thân. Vì thế, với thơ, tác giả muốn tự biểu đạt những suy tư của mình bằng trải nghiệm thật và những khoảnh khắc ngẫu hứng thật của đời sống.

"Tôi mường tượng việc cậy AI viết tựa như là mình nhờ một ai đó làm giúp bài thơ rồi mình đứng tên. Thế thì còn gì là mình nữa?", anh chia sẻ. Theo tác giả, ngay cả khi người viết gặp "trục trặc" trong khả năng sáng tạo thì im lặng cũng là một lựa chọn trung thực hơn việc vay mượn cảm xúc để rồi tự làm nhòa đi chính mình.

Tại tọa đàm, các biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội cũng chia sẻ thực tế đã xuất hiện những tác phẩm có dấu hiệu sử dụng, thậm chí lạm dụng AI. Dù việc nhận diện, xác định mức độ can thiệp còn nhiều khó khăn, nhất là khi công nghệ ngày càng tinh vi, song những người làm chuyên môn vẫn có thể nhận ra qua độ "trơn tuột" của câu chữ, sự thiếu hụt trải nghiệm sống, cảm xúc và giọng điệu cá nhân trong tác phẩm.

Theo các biên tập viên, một tác phẩm văn học đích thực được tạo nên từ chiều sâu đời sống, cá tính sáng tạo, lao động nghệ thuật của người viết. Những sản phẩm mang dấu ấn AI thường thiếu độ lắng và những chi tiết đời sống chân thực, sức ám ảnh cảm xúc. Vì vậy, bên cạnh việc thích ứng với công nghệ mới, người cầm bút càng cần ý thức hơn về đạo đức nghề nghiệp, lòng tự trọng sáng tạo và trách nhiệm đối với bạn đọc.

Trong lịch sử phát triển của văn học, mỗi giai đoạn đều xuất hiện những biến đổi về công nghệ và phương thức sáng tạo. Song, điều làm nên sức sống lâu dài của văn học chưa bao giờ nằm ở công cụ mà đó là khả năng con người đối diện với đời sống, thời đại và chính bản thân mình.

Giữa tốc độ ngày càng chóng mặt của công nghệ, nhiều người viết hôm nay dường như đang lựa chọn quay trở về với những giá trị cốt lõi nhất của nghề viết, đó là sống sâu hơn, quan sát kỹ hơn, lắng nghe nhiều hơn và trung thực hơn với cảm xúc của mình. Bởi sau tất cả, văn chương còn là dấu vết tinh thần của con người trước cuộc đời.