Tương lai của New START tiếp tục là chủ đề nóng và nhận được sự quan tâm lớn của giới chức Nga. Mới đây, tại thảo luận Valdai, Tổng thống Nga Vladimir Putin thừa nhận, đối thoại về New START là rất khó khăn.
Trước đó, tại cuộc họp Hội đồng An ninh Nga hôm 22/9, nhà lãnh đạo Nga bày tỏ, Moskva sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các hạn chế cốt lõi của New START trong vòng một năm, sau khi Hiệp ước hết hiệu lực vào tháng 2/2026, với điều kiện Mỹ có động thái tương ứng. Đáp lại, phía Mỹ cho biết Tổng thống Donald Trump đã “nắm được tinh thần” và sẽ có hồi âm sau.
New START được Nga và Mỹ ký kết năm 2010, có hiệu lực từ năm 2011. Theo thỏa thuận, mỗi bên bị giới hạn không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và tối đa 700 tên lửa đạn đạo xuyên lục địa. Hiệp ước được gia hạn 5 năm vào năm 2021, sau khi ông Joe Biden trở thành Tổng thống Mỹ, và sẽ hết hạn vào ngày 5/2/2026 tới.
Bản chất của New START không chỉ nằm ở các hạn chế, mà còn ở các cơ chế xác minh. Năm 2020, các cuộc thanh sát lẫn nhau trong khuôn khổ Hiệp ước giữa Nga và Mỹ bị ảnh hưởng do đại dịch Covid-19.
Tháng 2/2023, Nga tuyên bố đình chỉ tham gia Hiệp ước, với lý do những “hành động không thân thiện” của Mỹ, song khẳng định vẫn tuân thủ các giới hạn về đầu đạn. Mỹ sau đó cũng có đáp trả tương ứng. Trong hơn hai năm qua, theo giới quan sát, Nga và Mỹ đã “không trao đổi” dữ liệu về kho vũ khí chiến lược của mỗi bên. Do đó, trên thực tế, New START đang trong tình trạng “chết lâm sàng”.
Điện Kremlin khẳng định, việc từ bỏ hoàn toàn di sản của New START sẽ là bước đi sai lầm, tác động tiêu cực tới Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân. Theo Tổng thống V.Putin, sáng kiến tuân thủ New START thêm một năm nhằm góp phần duy trì ổn định chiến lược, cân bằng răn đe toàn cầu, đồng thời cũng có thể hướng tới một thỏa thuận thay thế. Phía Nga nhấn mạnh không tìm cách thúc đẩy chạy đua vũ trang và ưu tiên biện pháp chính trị, ngoại giao để bảo đảm hòa bình quốc tế.
Trong khi chờ Mỹ có quyết định cuối cùng, giới quan sát đã đưa ra các kịch bản cho số phận của New START. Có ý kiến cho rằng Washington có thể chấp nhận lời đề nghị của Moskva. Một năm tuân thủ thêm New START có thể cho phép Lầu Năm góc điều chỉnh các kế hoạch chiến lược một cách trơn tru để phù hợp thực tế mới. Mỹ cũng có thể sử dụng 12 tháng này để thúc đẩy thỏa thuận có sự tham gia của cả bên khác, như điều kiện ông Donald Trump từng đề cập.
Tuy nhiên, những người phản đối kịch bản trên lập luận, điều này khó xảy ra, bởi quan điểm của một bộ phận nghị sĩ đảng Cộng hòa Mỹ cho rằng, New START là biểu tượng cho sự yếu kém của nước Mỹ. Theo họ, việc đồng ý tuân thủ các điều khoản của Hiệp ước, dù chỉ một năm, chẳng khác nào nhượng bộ trước cách tiếp cận của các chính quyền Mỹ trước đây. Với kịch bản Nhà trắng từ chối gia hạn New START, cảnh báo đã được đưa ra về những rủi ro chiến lược chưa từng có và chi phí khổng lồ từ cuộc chạy đua vũ trang mới.
Nga và Mỹ có thể vượt giới hạn quy định trong Hiệp ước, nếu New START không được gia hạn hoặc thay thế bằng một thỏa thuận khác. Điện Kremlin cũng đã cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn đối với an ninh quốc tế. Trước mắt, Moskva sẽ có các biện pháp nếu Washington không đồng ý với sáng kiến của Tổng thống V.Putin. Dù chưa đề cập cụ thể là gì, song thông báo cũng khiến các bên mường tượng ra bức tranh cạnh tranh chính trị-quân sự vô cùng khốc liệt.
Trong khi đó, thế giới lại đang cảnh báo về tình hình an ninh toàn cầu phức tạp hơn nhiều so quyết định dự kiến của Tổng thống Donald Trump đối với sáng kiến của người đồng cấp Nga. Dù lựa chọn của Washington là gì, thì theo giới chuyên gia, trong bối cảnh nền hòa bình nhân loại bị đe dọa như hiện nay, cùng sự xói mòn lòng tin đối với các chuẩn mực toàn cầu về cấm vũ khí hạt nhân, đã đến lúc tất cả các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân thể hiện trách nhiệm cao nhất để hợp tác, củng cố các thể chế, nhằm chống phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu.
