Năng lực số trong phát triển con người toàn diện

Thực tế này đòi hỏi việc phát triển con người phải chú trọng nhiều hơn đến các yếu tố liên quan năng lực số. Gắn phát triển con người với phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, nhất là khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo là tiền đề quan trọng góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

Lợi thế cạnh tranh

Quan điểm của Đảng ta về phát triển toàn diện con người luôn nhất quán lấy người dân làm trung tâm. Mọi chính sách đều phải xuất phát từ quyền và lợi ích chính đáng, hạnh phúc của nhân dân, lấy mức độ hài lòng và tin tưởng của người dân làm thước đo cho sự phát triển.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nêu rõ: “phát huy tối đa nhân tố con người; con người là trung tâm, chủ thể là nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển”. Đảng đặc biệt nhấn mạnh, thành tựu phát triển không chỉ được đánh giá bằng chỉ tiêu tăng trưởng, mà còn bằng chất lượng sống, trình độ văn minh, năng lực sáng tạo, khả năng mở rộng cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả cho mọi người dân.

Việc phát triển toàn diện con người bao gồm cả tri thức, thể chất, đạo đức, kỹ năng, khả năng thích ứng và tính liên tục phát triển.

Theo báo cáo Phát triển con người năm 2025 của Liên hợp quốc với chủ đề “Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và lựa chọn phát triển con người”, chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đạt 0,766, nằm trong nhóm các quốc gia có mức phát triển con người cao (đứng thứ 93 trên tổng số 193 quốc gia và vùng lãnh thổ).

Kết quả này đã phản ánh những nỗ lực vượt bậc của Việt Nam trong hành trình chuyển đổi số và ứng dụng AI, cũng như cam kết của Chính phủ trong đẩy mạnh phát triển con người.

Trong kỷ nguyên số, công nghệ, tri thức, dữ liệu, đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực chính của tăng trưởng. Bên cạnh các yếu tố khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo thì chất lượng thể chế và chất lượng nguồn nhân lực đang trở thành yếu tố lợi thế trong cạnh tranh của quốc gia.

Điều này liên quan mật thiết đến chính sách phát triển toàn diện con người. Chuyển đổi số và AI đang mở ra những cánh cửa lớn như tạo cơ hội học tập suốt đời và thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức, quản lý và chăm sóc sức khỏe con người tốt hơn.

Công nghệ hỗ trợ bảo đảm công bằng trong hỗ trợ y tế, nâng cao năng suất lao động, trao quyền, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ mọi đối tượng, nhất là nhóm yếu thế. Tuy nhiên, phát triển toàn diện con người cũng đang đặt ra nhiều thách thức.

Đó là vấn đề gia tăng khoảng cách số, sự thiếu hụt kỹ năng số và năng lực thích ứng, những vấn đề về đạo đức, văn hóa và nhân cách con người trong môi trường số, những rủi ro về dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và an toàn số, cũng như sự lệ thuộc công nghệ làm giảm khả năng tự chủ của con người.

Trong bối cảnh như vậy, việc nâng cao năng lực số cho con người được xem là giải pháp hữu hiệu.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới nhận định, phát triển con người toàn diện là quá trình mở rộng đồng thời, cân bằng và bền vững các năng lực cốt lõi của con người trên các phương diện thể chất, trí tuệ, kỹ năng, tinh thần, đạo đức, xã hội, văn hóa, số hóa và công dân.

Mục tiêu cuối cùng là để mỗi người có thể sống khỏe mạnh, học tập suốt đời, có việc làm tử tế, tham gia xã hội có ý nghĩa, thích ứng thay đổi và phát triển tự do trong một môi trường an toàn, công bằng và bền vững.

Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển con người không chỉ đo bằng sức khỏe, giáo dục và thu nhập theo nghĩa hẹp, mà còn tính đến chất lượng việc làm, sức khỏe tinh thần, kỹ năng số, khả năng chống chịu trước cú sốc, an ninh, an toàn dữ liệu, quyền riêng tư và năng lực làm chủ AI.

Thúc đẩy nâng cao năng lực số

Khi AI ngày càng hiện diện vào mọi mặt của đời sống, có nguy cơ ảnh hưởng mạnh mẽ đến phát triển toàn diện con người, cần một sự nhìn nhận bao trùm trong định hướng chính sách.

Ông Tuấn nhấn mạnh, khái niệm phát triển con người trong giai đoạn mới phải được mở rộng sang các năng lực như tư duy phản biện, sáng tạo, học tập suốt đời, kỹ năng số, đạo đức công nghệ và khả năng thích ứng. Yêu cầu đặt ra là phải thiết kế một mô hình phát triển đủ năng lực và kiến tạo để lực lượng sản xuất mới là AI và khoa học-công nghệ phục vụ đời sống con người tốt hơn.

Chuyên gia cho rằng, mô hình phát triển dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên như trước đây không còn phù hợp trong kỷ nguyên AI. Muốn phát triển nhanh và bền vững, ngoài yếu tố công nghệ, thì việc nâng cấp chất lượng con người là yếu tố sống còn.

Bởi chỉ có nguồn nhân lực chất lượng cao mới có đủ khả năng tận dụng những làn sóng công nghệ mới và thành tựu của cách mạng khoa học, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, có vị thế trên trường quốc tế.

Theo đó, các chính sách phát triển con người trong giai đoạn hiện nay cần ưu tiên đặc biệt vào cải cách căn bản giáo dục và phát triển kỹ năng, chuyển từ giáo dục thiên về ghi nhớ sang giáo dục phát triển năng lực, tăng đầu tư cho giáo dục sớm, STEM, ngoại ngữ, kỹ năng số, tư duy phản biện, năng lực hợp tác và học tập suốt đời, gắn chặt nhà trường với doanh nghiệp và thị trường lao động.

Các chính sách về công nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và tăng cường đầu tư phải hướng tới nâng cao năng lực con người về chất chứ không chỉ về lượng. Cần ưu tiên những mô hình tăng trưởng tạo việc làm tốt hơn, lan tỏa tri thức mạnh hơn, nâng cao kỹ năng lao động nhanh hơn.

Kinh nghiệm từ các nước như Hàn Quốc, Singapore đã chỉ ra, đầu tư vào giáo dục, khoa học-công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện quan trọng để bứt phá.

Chuyển đổi số không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ số vào các hoạt động kinh tế-xã hội, mà còn là quá trình xác lập một phương thức sản xuất mới tiên tiến, hiện đại, trong đó con người với vai trò lực lượng sản xuất phải là sự kết hợp hài hòa giữa con người và AI.

Nhận thức này cần được thấm nhuần trong mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là giới trẻ. Bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Cục Thống kê cho rằng, trong tình hình mới, cần thiết phải hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đo lường về phát triển con người Việt Nam.

Tiêu phát triển con người chỉ dựa vào chỉ số HDI truyền thống là chưa đủ, mà cần hoàn thiện một hệ thống chỉ tiêu đánh giá theo hướng đa chiều, không chỉ dừng lại ở các yếu tố như thu nhập, giáo dục và sức khỏe, mà còn bao gồm các khía cạnh như môi trường, điều kiện sống, cơ hội tiếp cận dịch vụ, mức độ tham gia xã hội và chất lượng cuộc sống.

Đồng thời, chuyên gia nhấn mạnh bổ sung các nhóm chỉ tiêu mới như: Năng lực số và công nghệ, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo, môi trường và điều kiện sống bền vững.

Tích hợp yếu tố năng lực số vào chỉ số phát triển toàn diện con người trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển AI hiện nay là điều tất yếu.

Kinh nghiệm của các quốc gia đi trước đã chỉ ra, việc chú trọng phát triển toàn diện con người tốt hơn thông qua giáo dục, sức khỏe, kỹ năng số, đạo đức công nghệ sẽ tận dụng tốt hơn các cơ hội của AI và giảm các rủi ro xã hội do công nghệ tạo ra.