Ở vùng đất Than Uyên của tỉnh Lai Châu, nơi những dãy núi nối nhau trùng điệp và mây trắng lững lờ trôi trên các thửa ruộng bậc thang, có một loại gạo đã gắn bó với đời sống đồng bào dân tộc từ bao đời nay.
Đó là Séng Cù - thứ gạo được nhiều người gọi bằng cái tên đầy trìu mến: “hạt ngọc" của núi rừng Tây Bắc.
Có dịp về với Lai Châu những ngày tháng 3 mênh mang nắng ấm, chúng tôi được ngắm nhìn màu xanh mướt mát của cánh đồng lúa đang thì con gái. Bà con tất bật thăm đồng, làm cỏ, bón phân để lúa sinh trưởng, phát triển tốt, tăng sức đề kháng với dịch, bệnh.
Xa xa, dòng nước mát lạnh, trong vắt từ trên đỉnh núi cao chảy vào con mương đã được bê-tông hóa rồi đưa vào những mảnh ruộng bậc thang tưới mát cho những cây lúa vươn mình đón gió. Người dân kể, mấy chục năm nay, người dân trong bản đều trồng lúa Séng Cù bởi không những chất lượng gạo thơm ngon mà đây còn là giống lúa đặc sản có từ nhiều đời nay, được bà con gìn giữ.
Được biết, đây là vùng sản xuất lúa chất lượng cao với giống lúa séng cù thực hiện theo chuỗi liên kết hàng hóa giữa tổ hợp tác của các bản với Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Dũng Long (xã Than Uyên, tỉnh Lai Châu).
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Hồng Hạnh, Giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Dũng Long cho biết, xã Hua Nà, huyện Than Uyên, tỉnh Lai Châu trước đây (nay là xã Than Uyên) vốn được biết đến là vùng đất giàu tiềm năng nông nghiệp khi sở hữu cánh đồng Mường Than, cánh đồng rộng lớn và màu mỡ bậc nhất vùng Tây Bắc, gắn với câu nói nổi tiếng “Nhất Thanh, nhì Lò, tam Than, tứ Tấc”.
Giữa vùng đất ấy, giống lúa Séng Cù đã được bà con người Thái, người Mông, người Khơ Mú gìn giữ qua nhiều thế hệ như một phần của đời sống văn hóa và tập quán canh tác.
Séng Cù không phải giống lúa dễ trồng bởi không cho năng suất cao như nhiều giống lúa lai hiện nay. Cây lúa khá khó tính, chỉ thích hợp với những vùng đất ven suối, đất pha cát và nguồn nước đầu nguồn sạch. Chỉ cần thay đổi điều kiện thổ nhưỡng hoặc nguồn nước, chất lượng hạt gạo sẽ khác đi rất nhiều. Chưa kể, do đặc tính trồng không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học, cây lúa dễ chịu sâu bệnh, dẫn đến năng suất không cao.
Nhưng cũng chính bởi sự khó tính ấy mà gạo Séng Cù có hương vị riêng không thể trộn lẫn. “Hạt gạo to đều, tròn trắng trong, khi nấu lên tỏa mùi thơm dịu tự nhiên. Cơm Séng Cù dẻo nhưng không dính, mềm nhưng không nát, vị đậm và có hậu ngọt rất rõ. Đặc biệt, cơm để nguội vẫn giữ được độ mềm và thơm, điều mà rất ít loại gạo có được”, ông Nguyễn Hồng Hạnh tự hào nói.
Nhiều người từng ăn Séng Cù đều nhớ mãi cảm giác chỉ cần bát cơm nguội ăn cùng muối vừng cũng đủ ngon. Vị ngọt của hạt gạo hòa với mùi thơm nồng nàn cơm mới tạo thành thứ hương vị mộc mạc mà sâu đậm. Đó không chỉ là một món ăn mà còn là ký ức về núi rừng, về những mùa lúa vàng trải dài dưới chân núi Tây Bắc.
Giữa thời đại mà nhiều giống lúa được lai tạo để chạy theo năng suất, Séng Cù vẫn giữ nguyên sự nguyên bản của một giống lúa thuần địa phương. Chính điều đó khiến loại gạo này ngày càng được người tiêu dùng quan tâm, đặc biệt là nhóm khách hàng chú trọng chất lượng, sức khỏe và giá trị truyền thống.
Đằng sau thương hiệu gạo Séng Cù Than Uyên hôm nay là câu chuyện của những người nông dân vùng cao lặng lẽ bám ruộng và những doanh nghiệp kiên trì đi cùng bà con để giữ lấy giống lúa quý.
Nhiều năm trước, dù Séng Cù đã nổi tiếng nhưng việc sản xuất vẫn còn nhỏ lẻ, manh mún. Người dân trồng theo kinh nghiệm truyền thống, mạnh ai nấy làm nên sản lượng không ổn định, chất lượng thiếu đồng đều. Trong khi đó, các giống lúa năng suất cao bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều, tạo áp lực không nhỏ lên giống lúa bản địa.
Xuất phát từ tình yêu với sản phẩm nông nghiệp quê hương, ông Nguyễn Hồng Hạnh đã bắt đầu hành trình xây dựng thương hiệu gạo Séng Cù theo hướng bài bản hơn.
Là người đã gắn bó với nông nghiệp địa phương nhiều năm, ông Nguyễn Hồng Hạnh hiểu rằng, muốn đưa một đặc sản vùng cao đi xa thì không thể chỉ dừng ở việc bán sản phẩm thô. Muốn xây dựng thương hiệu bền vững phải bắt đầu từ vùng trồng, từ quy trình sản xuất, từ chất lượng và niềm tin của người tiêu dùng.
Theo đó, doanh nghiệp đã liên kết với các nhóm hộ dân tại xã Than Uyên để hình thành vùng trồng tập trung. Thay vì ký kết riêng lẻ với từng hộ, doanh nghiệp làm việc với đại diện các nhóm hộ nhằm tạo sự đồng bộ trong sản xuất. Hiện nay, hàng trăm hộ dân đã tham gia chuỗi liên kết sản xuất lúa Séng Cù với doanh nghiệp.
Để động viên người dân tập trung sản xuất các sản phẩm chất lượng nhất, người nông dân được hỗ trợ 100% giống, 50% phân bón và được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc. Quan trọng hơn, doanh nghiệp cam kết bao tiêu sản phẩm với giá cao và ổn định. Điều này giúp bà con yên tâm giữ giống lúa truyền thống thay vì chạy theo các giống lúa ngắn ngày cho năng suất cao nhưng chất lượng thấp hơn.
Ở vùng cao, làm nông nghiệp chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Với Séng Cù, sự nhọc nhằn ấy còn lớn hơn bởi đây là giống lúa rất dễ bị sâu bệnh. Người dân phải thường xuyên thăm đồng, theo dõi từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Để bảo đảm chất lượng sạch, bà con ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học thay cho thuốc hóa học.
Những cánh đồng Séng Cù ven suối đầu nguồn gần như tránh xa tác động công nghiệp. Nguồn nước sạch từ suối Nậm Bon chảy qua cánh đồng Mường Than trở thành “mạch sống” nuôi dưỡng hạt gạo đặc sản.
Có lẽ giá trị lớn nhất của Séng Cù không chỉ nằm ở giá bán cao hơn gạo thường gấp 2-3 lần mà còn ở việc nó giúp người dân giữ được sinh kế trên chính mảnh đất quê hương. Khi hạt gạo có giá trị, người nông dân mới đủ động lực để bám ruộng, giữ đất và giữ nghề. Đó cũng là lý do Séng Cù không đơn thuần là sản phẩm nông nghiệp mà còn là câu chuyện của bảo tồn văn hóa, bảo tồn tập quán canh tác và gìn giữ bản sắc vùng cao.
Hành trình xây dựng thương hiệu cho gạo Séng Cù không hề dễ dàng. Trong một thị trường mà người tiêu dùng ngày càng khắt khe, muốn tồn tại thì sản phẩm phải minh bạch nguồn gốc, đảm bảo chất lượng và có câu chuyện riêng. Do đó, Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Dũng Long đã chủ động xây dựng thương hiệu nhờ câu chuyện riêng về hạt gạo trên vùng đất khó khăn. Đồng thời, xin cấp các chứng nhận nhãn hiệu riêng để bảo hộ sản phẩm.
Theo đó, gạo Séng Cù Than Uyên đã được cấp chứng nhận nhãn hiệu “Gạo đặc sản Séng Cù Than Uyên” bởi Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ). Đây là bước đi quan trọng để bảo vệ thương hiệu cho sản phẩm địa phương.
Năm 2023, gạo Séng Cù Than Uyên được công nhận OCOP 4 sao. Với doanh nghiệp và người dân vùng cao, đây không chỉ là một danh hiệu mà còn là sự ghi nhận cho hành trình bền bỉ giữ gìn giá trị bản địa.
“Từ khi đạt OCOP 4 sao, sản phẩm bắt đầu được biết đến rộng rãi hơn. Gạo Séng Cù đã có mặt tại nhiều đại lý, cửa hàng đặc sản và hệ thống siêu thị lớn như GO ở Hà Nội, Lào Cai hay Việt Trì (Phú Thọ). Không ít thời điểm, sản phẩm rơi vào tình trạng ‘cháy hàng’ dịp cuối năm vì nhu cầu tăng cao”, ông Nguyễn Hồng Hạnh thông tin.
Hiện tại, Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Dũng Long có 3 sản phẩm đạt OCOP 4 sao, gồm: Gạo Séng Cù, gạo lứt Séng Cù, gạo tẻ tròn; 2 sản phẩm đạt OCOP 3 sao; gạo nếp Tan Pỏm và gạo nếp tan Co Giàng.
Tuy nhiên, bài toán lớn nhất với doanh nghiệp hiện nay vẫn là sản lượng. Séng Cù cho năng suất thấp nên rất khó mở rộng nhanh diện tích. Với các đơn hàng lớn hoặc thị trường quốc tế, doanh nghiệp phải tính toán rất kỹ để bảo đảm nguồn cung ổn định.
Một khó khăn khác là câu chuyện hàng giả, hàng trôi nổi trên thị trường. Hiện có rất nhiều sản phẩm mang tên Séng Cù nhưng không có vùng trồng rõ ràng, không có chứng nhận chất lượng. Điều này gây ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín của các đơn vị làm ăn bài bản.
Ông Nguyễn Hồng Hạnh tâm huyết nói, trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến xuất xứ hàng hóa, việc xây dựng chuỗi liên kết minh bạch trở thành yêu cầu sống còn. Người mua hôm nay không chỉ cần một bao gạo ngon mà còn muốn biết hạt gạo ấy được trồng ở đâu, ai trồng và được sản xuất như thế nào. Chính vì thế, hành trình xây dựng thương hiệu Séng Cù thực chất là hành trình xây dựng niềm tin và giữ gìn một sản phẩm mang đậm văn hóa vùng cao.
Chúng tôi rời Than Uyên khi mặt trời dần khuất phía bên kia núi, trong hơi gió đầu hè còn mang theo mùi thơm nồng nàn của cơm chín. Ở nơi núi cao còn nhiều khó khăn, những người nông dân vẫn lặng lẽ cấy từng khóm lúa bên dòng suối đầu nguồn. Những hạt gạo nhỏ bé mang theo vị của đất, của nước, của nắng gió Tây Bắc và cả mồ hôi của con người.
Từ cánh đồng Mường Than, Séng Cù hôm nay không còn là sản phẩm chỉ quanh quẩn trong bản làng mà đang từng bước đi xa hơn, mang theo câu chuyện đẹp về nông nghiệp bản địa, về khát vọng nâng tầm đặc sản vùng cao.
