Gia đình bà Sầm Thị Hóa ở bản Nhọi, xã Mường Ham có hơn một sào đất trồng lúa. Mặc dù cánh đồng ở bản khá màu mỡ song do điều kiện tưới tiêu hạn chế, sản xuất chủ yếu phụ thuộc vào thời tiết nên năng suất lúa không cao. Từ khi gia đình chuyển sang trồng ngô, hiệu quả kinh tế cao hơn nhiều. Bà Hóa chia sẻ: “Vụ lúa hè thu đến giai đoạn trổ bông là lúc cánh đồng bị thiếu nước, cây bắt đầu héo dần nên năng suất rất thấp. Vài năm trở lại đây, gia đình tôi chuyển sang trồng ngô thì hiệu quả kinh tế gấp hai lần so với trồng lúa, vì cây ngô không cần tưới nhiều nước mà vẫn cho năng suất cao”.
Bà Lê Thị Đức, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mường Ham chia sẻ: Trước tác động của biến đổi khí hậu làm suy giảm nguồn nước, cấp ủy, chính quyền xã Mường Ham đã tập trung lãnh đạo đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng. Nhiều diện tích đã được đưa vào vùng quy hoạch nguyên liệu của Công ty mía đường NASU Nghệ An. Người dân được hỗ trợ chuyển sang trồng các giống mía sạch bệnh. Đối với những diện tích còn lại, xã chuyển sang trồng ngô, dược liệu và hoa thiên lý, từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất. Đến nay, xã đã quy hoạch, chuyển đổi hơn 30 ha từ đất lúa kém hiệu quả sang cây trồng khác.
Tại xã Bình Minh, sau khi thu hoạch xong lúa vụ xuân, ông Trần Đình Tiến, xóm Đá Dựng không làm đất gieo cấy lúa hè thu trên diện tích hai sào đất như trước đây mà chờ thời điểm thích hợp để chuyển đổi sang trồng cây nhân trần vào khoảng tháng 6. Theo ông Tiến, cây nhân trần trồng trên đất lúa cho năng suất khá, chi phí đầu tư thấp, ít công chăm sóc, trong khi đầu ra ổn định nên thu nhập cao hơn nhiều so với trồng lúa.
Ông Trần Văn Giang, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bình Minh cho biết: Xã có hơn 1.500 ha đất sản xuất lúa hai vụ, tuy nhiên trong điều kiện thời tiết nắng nóng kéo dài, vụ hè thu năm nay toàn xã dự kiến có hơn 200 ha đất lúa sẽ thiếu nước tưới, tập trung chủ yếu ở các chân ruộng cao, cuối kênh mương. Trước tình hình đó, xã định hướng và khuyến khích người dân chuyển đổi sang các loại cây trồng cạn, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và thời tiết. Trong số đó, cây nhân trần được ưu tiên, với khoảng trên 30 ha, bởi đây là loại cây được người dân đưa vào sản xuất từ nhiều năm trước, chứng minh hiệu quả kinh tế rõ rệt, dễ trồng, ít tốn nước và có đơn vị bao tiêu sản phẩm. Bên cạnh đó, xã cũng khuyến khích chuyển đổi sang một số cây trồng khác như ngô, đậu các loại nhằm đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Xã Châu Khê đã xây dựng mô hình trồng dược liệu cà gai leo trên những diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả. Ngoài việc được hỗ trợ vật tư, phân bón, cây giống, các hộ dân còn được hướng dẫn kỹ thuật trồng và chăm sóc cây cà gai leo. Nhờ phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, cây cà gai leo sinh trưởng và phát triển tốt. Bình quân mỗi héc-ta trồng cà gai leo sau khi trừ chi phí cho thu nhập hơn 100 triệu đồng. Ông Phan Đình Thuận, thôn 2/9, xã Châu Khê chia sẻ: Người dân trồng cà gai leo cho năng suất, hiệu quả kinh tế rất cao, trên cùng một héc-ta so với trồng lúa thì cây cà gai leo cho thu nhập gấp ba lần.
Nghệ An là địa phương có diện tích đất nông nghiệp lớn nhưng điều kiện thời tiết khí hậu khắc nghiệt, mùa đông thường xuyên xảy ra rét đậm, rét hại, mùa hè nắng nóng kéo dài khiến nhiều diện tích đất trồng lúa thiếu nước sản xuất, năng suất thấp. Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tăng thu nhập cho người dân mà còn giúp thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời vẫn bảo đảm quỹ đất khi cần thiết để có thể quay trở lại sản xuất lúa.
Giai đoạn 2020-2025 tỉnh Nghệ An đã chuyển đổi được gần 2.200 ha đất trồng lúa kém hiệu quả sang các loại cây hằng năm như ngô, rau màu, mía, sắn, sen,... Các mô hình chuyển đổi đều mang lại hiệu quả kinh tế cao với thu nhập bình quân từ 40-200 triệu đồng/ha, cao gấp nhiều lần so với trồng lúa. Theo dự kiến, năm 2026 kế hoạch toàn tỉnh chuyển đổi hơn 225 ha trên đất trồng lúa.
Dù đã đạt được những kết quả bước đầu nhưng việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa tại Nghệ An vẫn còn một số khó khăn và bất cập. Theo quy định, việc chuyển đổi phải gắn với hình thành vùng sản xuất tập trung, dồn điền đổi thửa, liên kết sản xuất và bảo đảm điều kiện để có thể quay lại trồng lúa khi cần thiết. Tuy nhiên trên thực tế, quy mô chuyển đổi tại nhiều địa phương vẫn còn nhỏ lẻ, manh mún, chưa hình thành được các vùng sản xuất tập trung quy mô lớn. Phương thức sản xuất trên diện tích chuyển đổi vẫn chủ yếu theo tập quán truyền thống, chưa sản xuất theo hướng an toàn nên sức cạnh tranh kém dẫn đến hiệu quả chưa cao. Việc liên kết sản xuất ở diện hẹp, còn lỏng lẻo, nên đầu ra chưa ổn định.
Theo ông Nguyễn Tiến Đức, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An cho biết: Thời gian tới tỉnh sẽ huy động nguồn lực đầu tư, nâng cấp hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng tại các vùng chuyển đổi nhằm hình thành vùng sản xuất tập trung, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và thu nhập cho người dân nhưng vẫn bảo đảm điều kiện để có thể trồng lúa trở lại khi cần thiết. Cùng với đó, các địa phương sẽ đẩy mạnh thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, phát triển các mô hình liên kết chuỗi giá trị, trong đó doanh nghiệp và hợp tác xã đóng vai trò dẫn dắt từ kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm, gắn với xây dựng thương hiệu OCOP trên diện tích chuyển đổi.
Tỉnh cũng khuyến khích dồn điền đổi thửa, tích tụ ruộng đất để hình thành vùng sản xuất quy mô lớn, tạo điều kiện cơ giới hóa và ứng dụng công nghệ cao, canh tác thông minh, VietGAP, hữu cơ, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sinh học; hỗ trợ người dân chứng nhận tiêu chuẩn về GAP, hữu cơ, nhãn hiệu OCOP, cấp mã số vùng trồng nhằm nâng cao giá trị nông sản và thu hút doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất, ông Đức chia sẻ.
