Tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ phát triển thị trường chứng khoán (TTCK) năm 2024, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư (KH&ĐT) Nguyễn Thị Bích Ngọc đánh giá, TTCK là một trong những kênh huy động vốn quan trọng của nền kinh tế. Do đó, việc tăng hàng hóa có chất lượng để huy động thêm nguồn lực mới cho thị trường, hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường lên mới nổi.
Kỳ vọng mới
Một trong những hoạt động nhằm tăng hàng hóa cho TTCK là đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, gắn với niêm yết. Đặc biệt, Bộ KH&ĐT cũng kiến nghị cần khẩn trương cho phép các doanh nghiệp FDI có điều kiện theo quy định của pháp luật về chứng khoán được niêm yết trên TTCK.
“Bộ KH&ĐT và lãnh đạo Chính phủ đã nhận được rất nhiều văn bản của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đề nghị sớm triển khai nội dung này vì Luật Chứng khoán năm 2019 đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2021”, bà Ngọc cho biết.
Trước đó, trong giai đoạn 2003-2008, TTCK từng có một làn sóng các doanh nghiệp FDI lên sàn sau khi Nghị định số 38/2003/NĐ-CP ra đời. Tại thời điểm đó, hầu hết các chuyên gia đều cho rằng, khi những doanh nghiệp FDI tham gia vào thị trường chứng khoán có thể làm đa dạng hóa các sản phẩm, có thêm nhiều sự lựa chọn cho nhà đầu tư, từ đó thu hút thêm nhiều khách hàng mới là cá nhân, tổ chức nước ngoài tham gia.
Tuy nhiên, kể từ năm 2017 đến nay, ngoài 11 doanh nghiệp FDI đã niêm yết không có thêm một cái tên mới nào xuất hiện trên thị trường chứng khoán. Trong số này, thậm chí có những cái tên đã bị hủy niêm yết. Theo số liệu của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), vốn hóa của doanh nghiệp FDI niêm yết, đăng ký giao dịch hiện chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng vốn hóa thị trường (khoảng 0,3%).
Trong nhiều năm qua, vẫn có những doanh nghiệp FDI “đánh tiếng” muốn niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam như: Seoul Metal Việt Nam, Ngũ Kim Fortress Việt Nam (cuối năm 2017), Tập đoàn CT&D của Đài Loan (Trung Quốc, năm 2020), Tập đoàn AEON (năm 2021), CP Việt Nam (năm 2022). Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có thêm một thông tin mới gì về hoạt động này.
Lý giải nguyên nhân “bặt vô âm tín” trên TTCK Việt Nam, hầu hết các doanh nghiệp FDI đều cho biết là phải chờ đợi các văn bản hướng dẫn từ Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.
Theo luật sư Hà Ngọc Mai, Văn phòng Luật sư Hà Nội (Đoàn Luật sư Hà Nội), hiện Nghị định 38/2003/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thí điểm việc chuyển đổi doanh nghiệp FDI sang công ty cổ phần và Quyết định 238/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tỷ lệ tham gia của bên nước ngoài trên thị trường chứng khoán Việt Nam đã hết hiệu lực, trong khi các văn bản pháp lý sau giai đoạn này không có quy định cụ thể về việc lên sàn của doanh nghiệp FDI, đã tạo nên một số rào cản niêm yết của nhóm này.
Do đó, ý kiến của Bộ KH&ĐT được cho là sẽ mở ra tương lai mới cho các doanh nghiệp FDI nói riêng và TTCK Việt Nam nói chung.
Thận trọng cũ
Thực tế, nhìn lại quá trình niêm yết của các doanh nghiệp FDI cho thấy, không chỉ gặp khó với các quy định, văn bản hướng dẫn, nhóm này còn vấp phải sự thờ ơ của các nhà đầu tư chứng khoán khi hầu hết cổ phiếu FDI đều có một kịch bản chung là giao dịch lay lắt.
Có thể kể đến, cổ phiếu TYA của Công ty CP Dây và cáp điện Taya Việt Nam (HoSE) được niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam từ năm 2006 với mức giá 34.000 đồng/CP nhưng hiện tại, mã này chỉ còn 10.050 đồng/CP, mức thanh khoản trung bình đạt hơn 2.560 cổ phiếu/phiên. Như vậy, sau 18 năm niêm yết, cổ phiếu TYA đã đánh mất hơn 70,4% giá trị.
Cũng trong năm 2006, cổ phiếu TCR của Công ty CP Công nghiệp gốm sứ Taicera đã chính thức niêm yết trên sàn HoSE với mức giá của ngày giao dịch đầu tiên là 35.000 đồng/CP. Đến nay, TCR giao dịch tại mức giá “trà đá” 3.530 đồng/CP, tương đương giảm gần 90% giá trị. Thanh khoản trung bình cũng chỉ đạt khoảng hơn 1.000 đơn vị/phiên.
Tình trạng thị giá giảm sâu so với mức giá chào sàn cùng với thanh khoản “èo uột” cũng diễn ra với nhiều cổ phiếu FDI “đời đầu” như RIC, TKU, KMR, EVE… Ngay cả những cái tên có thời gian niêm yết muộn hơn cũng không thoát khỏi tình trạng chung.
Ngoài việc giá cổ phiếu liên tục đi xuống, các doanh nghiệp FDI niêm yết còn thường xuyên rơi vào tình trạng kinh doanh thua lỗ kéo dài như RIC, CYC, IFS. Hay như trường hợp của Full Power (mã chứng khoán: FPC) đã một đi không trở lại khi bị hủy niêm yết vào tháng 8/2011 do thua lỗ ba năm liên tiếp.
Trước đó, nói về việc chưa cởi mở trong việc niêm yết với nhóm doanh nghiệp FDI, các cơ quan chắc năng cũng nhiều lần bày tỏ về quan điểm thận trọng đối với các đơn vị này. Lo ngại lớn nhất là việc các ông chủ doanh nghiệp thông qua thị trường chứng khoán rút vốn, cùng với đó là hiện tượng chuyển giá do khối doanh nghiệp này được hưởng khá nhiều ưu đãi về thuế, kéo dài lỗ lũy kế, thiếu minh bạch trong các thông tin tài chính.
Thậm chí, có trường hợp sau khi niêm yết, các cổ đông lớn thực hiện động tác bán hết phần vốn đầu tư và rút về nước. Trường hợp của Công ty CP Everpia (mã chứng khoán: EVE) là một thí dụ điển hình cho lo ngại này.
Doanh nghiệp này bắt đầu chuyển đổi thành mô hình công ty cổ phần vào năm 2007, gọi thêm vốn cổ phần và niêm yết vào năm 2010. Ngay sau khi lên sàn, Everpia không chỉ tìm kiếm nguồn vốn từ thị trường niêm yết Việt Nam, mà còn tích cực vay vốn tại các ngân hàng thương mại, trong khi đó, 70% khách hàng của đơn vị này là ở thị trường Hàn Quốc. Bên cạnh đó là lùm xùm liên quan đến hoạt động chuyển giá và làm giá cổ phiếu.
Theo đó, tới đây, cơ chế niêm yết/đăng ký giao dịch đối với các doanh nghiệp FDI có thể sẽ được tháo bỏ nút thắt phần nào, giúp các doanh nghiệp thuận đường hơn. Tuy nhiên, nhiều ý kiến vẫn cho rằng, việc giám sát hoạt động của các doanh nghiệp FDI vẫn cần được thực hiện nghiêm túc, chặt chẽ, tránh những rủi ro cho nhà đầu tư và ảnh hưởng đến hình ảnh, chất lượng của TTCK Việt Nam.
