Đổi mới sáng tạo và khoảng cách từ xuất khẩu đến sở hữu

Việt Nam đứng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao, nhưng chỉ đứng thứ 110 về thu nhập từ sở hữu trí tuệ. Một nghịch lý nổi lên khi chúng ta mạnh về sản xuất và xuất khẩu, nhưng còn yếu về khả năng tạo ra và thu giá trị từ tài sản trí tuệ.

Sản phẩm UAV của doanh nghiệp Việt được giới thiệu tại triển lãm công nghệ. Ảnh: HẢI NAM
Sản phẩm UAV của doanh nghiệp Việt được giới thiệu tại triển lãm công nghệ. Ảnh: HẢI NAM

Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) vừa công bố GII (Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu) năm 2026 tại Geneva. Theo đó, Việt Nam đứng thứ 43 trong tổng số 139 quốc gia, nền kinh tế được xếp hạng, tăng một bậc so năm trước. Nếu nhìn ở chặng đường dài hơn, từ vị trí 59 năm 2016, Việt Nam đã vươn lên vị trí 43 năm 2026, tăng 16 bậc.

Trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam đứng thứ ba, sau Singapore và Malaysia, đồng thời đứng trên Thái Lan, Philippines, Indonesia và các nền kinh tế còn lại trong khu vực. Việt Nam tiếp tục đứng thứ hai trong nhóm các nền kinh tế có thu nhập trung bình thấp, sau Ấn Độ.

Điểm đáng chú ý hơn cả nằm ở chất lượng đầu ra. Năm 2026, thứ hạng đầu ra đổi mới sáng tạo của Việt Nam tăng hai bậc, từ vị trí 37 lên 35. Kết quả này cũng đáp ứng mục tiêu được đặt ra trong các nghị quyết của Chính phủ về cải thiện thứ hạng đổi mới sáng tạo. Đáng chú ý, Việt Nam đứng thứ 54 về đầu vào đổi mới sáng tạo nhưng đứng thứ 35 về đầu ra, cho thấy khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả đổi mới sáng tạo đang là một lợi thế đáng kể.

Tín hiệu từ chất lượng đầu ra

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đánh giá: “Tôi nghĩ rằng việc chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo của Việt Nam tăng hai bậc là một kết quả rất đáng ghi nhận”. Kết quả này có được từ quá trình triển khai quyết liệt Nghị quyết 57-NQ/TW trong hơn một năm qua, cùng với sự gia tăng nguồn lực, hoàn thiện thể chế và sự tham gia của nhiều chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Nhiều chỉ số thành phần đang cho thấy những lợi thế tương đối rõ của Việt Nam. Tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và xuất khẩu hàng hóa sáng tạo cùng đứng thứ nhất thế giới; tỷ trọng nhập khẩu công nghệ cao đứng thứ ba; số lượt tải ứng dụng điện thoại đứng thứ năm và tốc độ tăng năng suất lao động đứng thứ sáu... Tuy nhiên, khoảng cách giữa vị trí số 1 về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và vị trí 110 về thu nhập từ sở hữu trí tuệ cũng cho thấy năng lực sản xuất công nghệ cao chưa đồng nghĩa với năng lực tạo ra và giá trị thu được từ tài sản trí tuệ.

WIPO tiếp tục ghi nhận Việt Nam là một trong những nền kinh tế có mức cải thiện thứ hạng nhanh nhất kể từ năm 2013 và là một trong ba nền kinh tế có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn mức độ phát triển của mình, cùng với Trung Quốc và Ấn Độ.

Theo Phó Viện trưởng Đổi mới sáng tạo quốc gia Nguyễn Đắc Bình Minh, đổi mới sáng tạo đã được xác định ở vị trí chiến lược, với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Hệ thống thể chế cũng đang từng bước được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý mới cho doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.

Việt Nam hiện có hơn 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Các công cụ như Chỉ số Đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) cũng đang giúp các địa phương nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, từ đó xây dựng chính sách dựa trên dữ liệu và bằng chứng.

Những khoảng trống phía sau thứ hạng 43

GII 2026 của Việt Nam cũng cho thấy bức tranh không hoàn toàn đồng đều. Một số chỉ số đầu vào đã có cải thiện rõ. Chỉ số truy cập công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) tăng 11 bậc, lên vị trí 66; sản lượng điện tăng 5 bậc lên vị trí 66; hiệu quả sử dụng năng lượng tăng 4 bậc lên vị trí 69. Chứng chỉ ISO 14001 tính theo GDP tăng 5 bậc, lên vị trí 47. Khả năng cung cấp tài chính cho các doanh nghiệp khởi nghiệp và mở rộng quy mô tăng 6 bậc, lên vị trí 44.

Đáng chú ý, hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp tăng 7 bậc, lên vị trí 24; số lượng nhà nghiên cứu làm việc trong doanh nghiệp tăng lên vị trí 49. Đây là những tín hiệu tích cực đối với quá trình hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo gắn nghiên cứu với thị trường.

Tuy nhiên, nhiều chỉ số vẫn ở mức thấp. Chi tiêu cho giáo dục tính theo GDP đứng thứ 112; tỷ lệ học sinh trên giáo viên ở bậc trung học đứng thứ 106; tỷ lệ nhập học đại học đứng thứ 87... Về hoạt động nghiên cứu và tri thức, số bài báo khoa học và kỹ thuật đứng thứ 106, phí bản quyền và giấy phép đứng thứ 110. Nhập khẩu dịch vụ ICT đứng thứ 134, trong khi xuất khẩu dịch vụ ICT đứng thứ 103.

Mục tiêu của Việt Nam đến năm 2030 đưa GII vào nhóm 40 thế giới và đến năm 2045 vào nhóm 30 đòi hỏi không chỉ cải thiện một vài chỉ số nổi trội, mà phải nâng đồng đều chất lượng nguồn nhân lực, nghiên cứu khoa học, thể chế, tài chính cho đổi mới sáng tạo và năng lực hấp thụ công nghệ của doanh nghiệp.

“Chúng ta cần tiếp tục nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là đội ngũ có trình độ sau đại học, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ các ngành công nghệ chiến lược”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.

Cùng với đó là yêu cầu tăng số lượng và chất lượng các công bố khoa học quốc tế, bằng sáng chế, cũng như nâng cao vai trò của doanh nghiệp trong nghiên cứu và phát triển.

“Trong giai đoạn tới, các doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư mạnh mẽ hơn nữa, cả về tài chính và con người, từng bước đưa công nghệ và chuyển đổi số vào hoạt động sản xuất, kinh doanh nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị và tăng năng suất lao động”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nói.

Còn ông Nguyễn Đắc Bình Minh có nhận định riêng về đổi mới sáng tạo. “Quan trọng nhất là chúng ta đang chuyển dần từ đổi mới sáng tạo như một phong trào sang đổi mới sáng tạo ra giá trị. Cuối cùng phải là công nghệ được ứng dụng, sản phẩm được thương mại hóa, năng suất được tăng lên và giá trị mới được tạo ra”, ông Minh nhấn mạnh.

Ở khu vực Nhà nước, điểm mạnh là quyết tâm chính trị và định hướng chính sách. Song thách thức là đưa chính sách vào thực tiễn nhanh hơn, thu hẹp khoảng cách giữa chủ trương và thực thi. Với doanh nghiệp, khả năng tiếp nhận công nghệ khá năng động, nhưng cần nâng cao hơn nữa năng lực nghiên cứu, hấp thụ và làm chủ công nghệ. Trong khi đó, viện nghiên cứu và trường đại học có nguồn tri thức lớn nhưng cần gắn chặt hơn hoạt động nghiên cứu với bài toán thực tế của doanh nghiệp, thương mại hóa và thị trường.

“Một trong những điểm nghẽn đáng chú ý là kết nối cung cầu công nghệ. Doanh nghiệp có nhu cầu nhưng chưa dễ dàng tìm được công nghệ. Có nhiều công nghệ của viện, của trường đại học nhưng lại thiếu môi trường thử nghiệm, chưa tiếp cận được với các doanh nghiệp”, ông Minh phân tích.

Những lợi thế về sản xuất, xuất khẩu và hấp thụ công nghệ sẽ chỉ tạo ra năng lực cạnh tranh dài hạn nếu đi cùng khả năng cải tiến và làm chủ công nghệ.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt. Các dòng chảy thương mại, đầu tư và công nghệ quốc tế đang chịu tác động của cạnh tranh chiến lược, phân mảnh kinh tế và các rào cản mới. Trong khi đó, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số và công nghệ xanh đang tạo ra những cơ hội mới nhưng cũng có nguy cơ làm gia tăng khoảng cách về công nghệ, đổi mới sáng tạo và năng suất giữa các nền kinh tế.

Vì vậy, nhập khẩu và tiếp nhận công nghệ cần đi cùng với năng lực hấp thụ, cải tiến và làm chủ công nghệ. Doanh nghiệp không chỉ là nơi ứng dụng kết quả nghiên cứu mà phải tham gia từ khâu xác định bài toán, đầu tư nghiên cứu và phát triển đến thử nghiệm, thương mại hóa và mở rộng thị trường.

Có thể bạn quan tâm

Theo dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), quản lý an toàn thực phẩm phải gắn với một đầu mối rõ ràng.

Quản lý sát hơn từ cơ sở

Sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đang được sửa đổi theo hướng chuyển từ kiểm soát từng khâu sang quản lý toàn bộ chuỗi thực phẩm, dựa trên nguy cơ và tăng hậu kiểm. Cùng với phân cấp, dự thảo đặt ra yêu cầu rõ hơn đối với chính quyền cơ sở, bếp ăn tập thể và hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số.

Mã QR giúp du khách thuận tiện trong mua sắm. Ảnh: NAM HẢI

Thuận dòng chi tiêu của du khách

Dòng khách quốc tế gia tăng kéo theo nhu cầu thanh toán thuận tiện tại các điểm đến. Thanh toán QR xuyên biên giới đang mở rộng, giúp du khách sử dụng phương thức quen thuộc để chi tiêu tại Việt Nam.

Ngoài nguồn vốn, đối tác quốc tế có thể mang đến kinh nghiệm về công nghệ, quản trị và kiểm soát rủi ro...

Vốn nước ngoài chờ “cửa” vào ngân hàng Việt

Từ cuộc đàm phán tăng sở hữu tại VPBank đến kế hoạch bán vốn của nhiều ngân hàng, dòng vốn nước ngoài đang chờ những thỏa thuận đủ hấp dẫn để đi xa hơn vào thị trường Việt Nam. Nhưng những thương vụ được chờ đợi vẫn phải vượt qua câu hỏi khó nhất: Mức giá nào đủ để cả bên mua lẫn bên bán “gật đầu”?

Một trạm xăng tại Pháp phải đóng cửa do thiếu nhiên liệu. Ảnh: SKYNEWS

Nguy cơ thiếu hụt nguồn cung nhiên liệu

Nguồn cung nhiên liệu tại châu Âu đang chịu sức ép ngày càng lớn trong bối cảnh hoạt động vận chuyển dầu qua Eo biển Hormuz bị gián đoạn kéo dài và các cơ sở năng lượng tại Trung Đông tiếp tục bị tấn công.

Giá nhiên liệu tại châu Âu tăng cao do xung đột tại Trung Đông và Ukraine. Ảnh: MARKET WATCH

Châu Âu ứng phó giá năng lượng leo thang

Châu Âu đang triển khai hàng loạt biện pháp như trợ cấp, giảm thuế nhiên liệu và điều chỉnh chính sách năng lượng nhằm hạn chế tác động của giá xăng, dầu diesel tăng cao trong bối cảnh nguồn cung năng lượng toàn cầu chịu ảnh hưởng từ các cuộc xung đột tại Trung Đông và Ukraine.

Chung cư hết niên hạn và quyền lợi chủ sở hữu

Chung cư hết niên hạn và quyền lợi chủ sở hữu

Chính phủ thống nhất quy định thời hạn sử dụng nhà chung cư theo niên hạn xây dựng công trình, phù hợp với pháp luật về xây dựng. Chủ trương mới đặt ra yêu cầu quản lý nhà chung cư theo toàn bộ vòng đời công trình.

IELTS vẫn có giá trị trong tuyển sinh, nhưng không còn mặc nhiên trở thành một điểm cộng thêm vào kết quả xét tuyển. Ảnh: NAM HẢI

Thay đổi cách ghi nhận năng lực ngoại ngữ

Đề xuất không cộng điểm đối với chứng chỉ ngoại ngữ trong tuyển sinh đại học từ năm 2027 đang thu hút sự quan tâm của học sinh, phụ huynh. Tuy nhiên, cách hiểu “bỏ IELTS” hoặc “không còn xét chứng chỉ ngoại ngữ” là chưa chính xác. Điều được đề xuất thay đổi là cách thức ghi nhận chứng chỉ, nhằm đưa năng lực ngoại ngữ về đúng vị trí trong đánh giá đầu vào đại học.

Chuẩn sàn quốc gia

Cuộc họp đột xuất ở cơ quan đã bắt đầu. Cô bạn đồng nghiệp phi thẳng vào chiếc ghế trống duy nhất còn lại, bên cạnh tôi. "Em tranh thủ đưa cháu đi học ngoại ngữ, may mà kịp giờ". Người ngồi bên khẽ nghiêng đầu, cả khán phòng nhanh chóng im lặng khi lãnh đạo bước lên bục phát biểu.

Biếm họa: EMAD HAJJAJ

“Chảo lửa” Trung Đông chưa yên bình

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vừa tấn công và bắt giữ một tàu chở dầu tại Eo biển Hormuz, trong khi Eo biển Bab al-Mandab của Yemen cũng chứng kiến các cuộc giao tranh đẫm máu giữa lực lượng Houthi và quân đội Chính phủ Yemen. Những động thái trên thực địa cho thấy triển vọng hòa bình ở chảo lửa Trung Đông vẫn còn xa vời.

Ảnh: NBC News

Moscow sẵn sàng đàm phán với Ukraine

Bộ trưởng Ngoại giao Nga Sergey Lavrov (trong ảnh) tuyên bố Moscow sẵn sàng tìm kiếm các thỏa hiệp về vấn đề Ukraine, song không thay đổi lập trường về việc ngăn Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) hiện diện sát biên giới Nga.

Cử tri Nga đi bỏ phiếu trong Ngày Bầu cử thống nhất. Ảnh: THE MOSCOW TIMES

Nga bầu cử Duma Quốc gia khoá mới

Từ ngày 18 đến 20/9, cử tri Nga bỏ phiếu bầu Duma Quốc gia (Hạ viện) khóa 9, đồng thời bầu Hội đồng lập pháp và các thống đốc khu vực. Với quy mô lớn và phạm vi rộng, kỳ bầu cử lần này là sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng, tác động tới cả cơ quan lập pháp liên bang và các cơ quan quyền lực ở địa phương trên khắp nước Nga.

Chụp chẩn đoán hình ảnh tại Bệnh viện K. Ảnh: NAM NGUYỄN

Mở rộng BHYT, tăng cơ hội phát hiện sớm ung thư

Bộ Y tế đang đề xuất mở rộng phạm vi chi trả của Quỹ Bảo hiểm y tế (BHYT), trong đó đưa khám sàng lọc, chẩn đoán sớm 7 bệnh ung thư vào lộ trình được quỹ thanh toán. Chính sách nếu được ban hành sẽ mở thêm cơ hội phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, giảm gánh nặng chi phí cho người bệnh, đồng thời đặt ra yêu cầu tính toán chặt chẽ để vừa mở rộng quyền lợi, vừa bảo đảm cân đối Quỹ BHYT.

Du khách thích thú với tour du lịch miền tây. Ảnh: NAM HẢI

Khách đông chưa đủ

Nghị quyết 26-NQ/TW đặt yêu cầu chuyển du lịch từ tăng trưởng về lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh. Đây cũng là dư địa để Việt Nam thu hút khách chi tiêu cao, phát triển sản phẩm đặc sắc và nâng hiệu quả kinh tế từ du lịch.

Việt Nam vẫn đang thiếu nhân lực chất lượng cao làm việc trong ngành hàng không. Ảnh: KHIẾU MINH

Nghị quyết 71 mở đường cho nhân lực công nghệ

Sau một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, một trong những chuyển động rõ nét là giáo dục đại học đang được đặt gần hơn với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nhất là trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật và công nghệ chiến lược.

 Tính đến ngày 31/5/2026, Ngân hàng chính sách xã hội đã giải ngân 32.059 tỷ đồng cho 69.204 khách hàng vay vốn.

Nhà chờ người mua, người mua chờ vốn

Trúng quyền mua nhà ở xã hội (NOXH) nhưng chưa thể vay vốn ưu đãi, nhiều gia đình đang lo ngại phải trả lại suất mua. Khi lịch thanh toán đã xác định mà thời điểm giải ngân còn bỏ ngỏ, vấn đề đặt ra là làm sao gắn tiến độ phát triển nhà ở với kế hoạch tín dụng.

Tài sản trí tuệ - Một trong những nguồn lực quan trọng nhất của doanh nghiệp. Ảnh: NAM NGUYỄN

Định giá để tạo lập thị trường tài sản trí tuệ

Việt Nam đã có hàng chục nghìn văn bằng sở hữu trí tuệ, nhưng phần lớn vẫn nằm trên giá hồ sơ hoặc trong sổ sách của các viện, trường. Khi Chính phủ đặt mục tiêu thí điểm định giá 100 quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), thách thức nằm ở việc tạo ra cơ chế để tài sản vô hình thật sự bước vào thị trường.

Người lao động kê khai hưởng chính sách bảo hiểm thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội.

Siết trách nhiệm với nợ bảo hiểm

Từ việc cơ quan kiểm sát khởi kiện, Tòa án nhân dân (TAND) khu vực 12 (Hà Nội) vừa xét xử vụ án yêu cầu một doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm cho thấy, công tác xử lý tình trạng chậm, trốn đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) đang có thêm một công cụ pháp lý mới.

Khám, chữa bệnh tại một bệnh viện ngoài công lập. Ảnh: NAM NGUYỄN

Mở rộng kênh vốn cho y tế tư nhân

Nhu cầu đầu tư lớn nhưng khả năng tiếp cận vốn còn hạn chế đang là điểm nghẽn với y tế tư nhân. Mở rộng các kênh vốn, trong đó có cho thuê tài chính là một hướng tháo gỡ.

Cùng với nâng cao hiệu quả kinh tế, Việt Nam cần thúc đẩy mô hình tăng trưởng xanh, bao trùm và bền vững.

Khơi thông nguồn lực để tăng trưởng 2 con số

6 tháng đầu năm, GDP tăng 8,18%; quý III được dự báo có thể tăng 9,5-10%. Với đà tăng trưởng này, mục tiêu GDP cả năm 2026 tăng hơn 9% được đánh giá là khả thi. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng và hướng tới mục tiêu 2 con số, Việt Nam cần khơi thông đồng thời nhiều nguồn lực của nền kinh tế.

Tan ca nhưng chưa hết ca

Cổng khu công nghiệp Quang Minh, đèn đường đã sáng từ lâu. Dòng người ùa ra từ những cánh cổng nhà máy mỗi lúc một đông. Mọi người lao về những hướng quen thuộc, gần như không ai nói chuyện với nhau. Vài quán nước ven đường đã đóng cửa.

Ảnh: MIRAGE NEWS

EU trước thách thức từ biến đổi khí hậu

Thời tiết cực đoan ngày càng gây thiệt hại nghiêm trọng cho kinh tế, cơ sở hạ tầng và đời sống tại châu Âu, trong khi những tranh cãi và chia rẽ chính trị đang làm chậm nỗ lực ứng phó với biến đổi khí hậu.

Một cuộc họp thường niên của IMF về kinh tế toàn cầu. Ảnh: GLOBAL TIMES

Kinh tế thế giới đối mặt nhiều thách thức

Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) đánh giá kinh tế toàn cầu vẫn cho thấy khả năng chống chịu đáng kể sau sáu tháng xung đột tại Trung Đông, nhưng ít ổn định do xung đột địa - chính trị, giá năng lượng biến động mạnh, nợ công và lạm phát tăng.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT mở rộng đáng kể quyền lợi người bệnh.

Bài toán giữ Quỹ bảo hiểm y tế bền vững

Quyền lợi càng được mở rộng, yêu cầu bảo đảm an toàn, cân đối và sử dụng hiệu quả Quỹ bảo hiểm y tế (BHYT) càng cấp thiết. Yêu cầu này đặt ra khi chính sách BHYT đang bước vào giai đoạn mới với nhiều thay đổi theo hướng mở rộng quyền lợi, tạo thuận lợi hơn cho người dân tiếp cận dịch vụ y tế và giảm gánh nặng chi phí khi ốm đau, bệnh tật.

Các doanh nghiệp cần kê khai và nộp thuế đầy đủ với cơ quan quản lý. Ảnh: NAM NGUYỄN

Nửa còn thiếu của cải cách môi trường kinh doanh

“Cửa vào” thị trường ngày càng rộng, nhưng “cửa ra” vẫn còn nhiều điểm nghẽn. Khi đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, cải cách môi trường kinh doanh phải bảo đảm cả việc thành lập lẫn rút lui khỏi thị trường đều minh bạch, nhanh gọn.