Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển ngành y tế mở ra định hướng mới đối với y tế tư nhân. Khu vực này được xác định là một bộ phận của hệ thống y tế quốc gia, cùng tham gia cung ứng dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao cho người dân.
Quy mô vốn đầu tư rất lớn
Việt Nam có hơn 100 triệu dân, tốc độ già hóa dân số thuộc nhóm nhanh tại châu Á. Tầng lớp trung lưu dự kiến chiếm khoảng 50% dân số vào năm 2035. Hệ thống y tế công lập vẫn đối mặt với những hạn chế về nguồn lực đầu tư, nhân lực và cơ sở vật chất. Sự phát triển của khu vực tư nhân vừa là xu hướng thị trường, vừa góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người dân.
Tuy nhiên, y tế đòi hỏi quy mô vốn đầu tư rất lớn. Một bệnh viện đa khoa quy mô trung bình từ 200 - 300 giường có thể cần tổng vốn đầu tư từ vài trăm tỷ đồng, thậm chí đến hàng nghìn tỷ đồng. Trong cơ cấu đầu tư đó, trang thiết bị y tế thường chiếm từ 40-60% tổng vốn.
Theo Bộ Y tế, quy mô thị trường thiết bị y tế Việt Nam đạt gần 1,7 tỷ USD năm 2024 và thuộc nhóm thị trường tăng trưởng nhanh tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Nhiều tổ chức nghiên cứu dự báo thị trường có thể đạt 2,5 - 4 tỷ USD mỗi năm trong thập niên tới. Khoảng 90% thiết bị y tế hiện vẫn phải nhập khẩu, chủ yếu từ Đức, Nhật Bản, Mỹ và Singapore. Quy mô thị trường tăng cùng mức độ phụ thuộc lớn vào thiết bị nhập khẩu cho thấy nhu cầu vốn đầu tư cho lĩnh vực này sẽ tiếp tục gia tăng.
Trong bối cảnh đó, khả năng tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn của các bệnh viện, phòng khám tư nhân vẫn khá hạn chế. Vốn chủ sở hữu thường không đủ đáp ứng nhu cầu đầu tư, còn thị trường chứng khoán chủ yếu phù hợp với các tập đoàn y tế quy mô lớn. Vì vậy, tín dụng ngân hàng vẫn là kênh tài trợ vốn chủ yếu của nhiều cơ sở y tế tư nhân. Nhưng vay ngân hàng, doanh nghiệp phải có tài sản bảo đảm, trong khi thời hạn vay có thể chưa phù hợp với thời gian khai thác thiết bị. Việc đánh giá khả năng tạo dòng tiền của dự án chưa phải lúc nào cũng được coi trọng đúng mức.
Từ những điểm nghẽn này, cho thuê tài chính mở ra thêm một hướng tiếp cận vốn cho các cơ sở y tế. Theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024, cho thuê tài chính được xác định là một hình thức cấp tín dụng trung và dài hạn trên cơ sở hợp đồng cho thuê tài chính. Công ty cho thuê tài chính có thể mua tài sản theo yêu cầu của khách hàng rồi cho khách hàng thuê trong phần lớn thời gian hữu dụng của tài sản. Với mô hình này, bệnh viện hoặc phòng khám không phải bỏ ngay toàn bộ số vốn lớn để sở hữu thiết bị mà có thể sử dụng thiết bị để tạo doanh thu và thanh toán tiền thuê theo thời gian.
Đáng chú ý, tài sản được hình thành từ chính khoản tài trợ có thể trở thành tài sản bảo đảm cho giao dịch. Điều này mở ra khả năng giảm bớt yêu cầu phải bổ sung bất động sản hoặc tài sản khác trong một số trường hợp, tùy theo điều kiện thẩm định và hợp đồng.
Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 cũng quy định về nghiệp vụ mua và cho thuê lại. Hình thức này phù hợp với những bệnh viện, phòng khám đã đầu tư thiết bị bằng vốn tự có hoặc vốn vay nhưng cần thêm nguồn lực để mở rộng hoạt động. Doanh nghiệp có thể bán thiết bị cho công ty cho thuê tài chính rồi thuê lại chính thiết bị đó để tiếp tục sử dụng. Nguồn vốn thu được giúp giải phóng một phần vốn đang nằm trong tài sản cố định, phục vụ mở rộng cơ sở vật chất, phát triển chuyên khoa hoặc bổ sung vốn lưu động.
Theo ông Phạm Xuân Hòe, Tổng Thư ký Hiệp hội Cho thuê tài chính Việt Nam, thị trường cho thuê tài chính vẫn còn một số điểm nghẽn. Nguồn vốn trung và dài hạn của các công ty cho thuê tài chính còn hạn chế, trong khi chính sách thuế chưa có ưu đãi phù hợp. Thị trường mua bán tài sản cho thuê thứ cấp chưa phát triển, các hình thức cho thuê tài chính gắn với nhà cung cấp thiết bị và cho thuê tài chính xuyên biên giới cũng chưa phổ biến. Đặc biệt, lĩnh vực y tế chưa có cơ chế hỗ trợ riêng.
Bên cạnh đó, y tế tư nhân vẫn gặp khó trong tiếp cận đất đai và thực hiện thủ tục đầu tư, trong khi các vấn đề về giá dịch vụ, thanh toán bảo hiểm y tế, xã hội hóa, đấu thầu và mua sắm thiết bị cũng chưa được tháo gỡ đầy đủ. Những hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và khả năng tiếp cận nguồn vốn của các cơ sở y tế tư nhân.
Cần các cơ chế hỗ trợ phù hợp
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, để cho thuê tài chính phát huy vai trò trong đầu tư y tế, ngoài khuôn khổ pháp lý còn cần các cơ chế hỗ trợ phù hợp. Tại Đức, Nhật Bản và Hàn Quốc, cho thuê tài chính là một phần trong hệ sinh thái tài trợ thiết bị, giúp các cơ sở y tế tiếp cận máy móc công nghệ cao mà không phải thanh toán toàn bộ chi phí ngay từ đầu. Tại Nhật Bản, mô hình cho thuê tài chính gắn với nhà cung cấp thiết bị phát triển mạnh. Nhà sản xuất phối hợp với công ty cho thuê tài chính cung cấp thiết bị và phương án thanh toán theo thời gian. Tại Hàn Quốc, hoạt động này được hỗ trợ thông qua các cơ chế bảo lãnh và chương trình khuyến khích đổi mới công nghệ.
Tại Việt Nam, ông Phạm Xuân Hòe cho rằng, đây là thời điểm cần xem xét các chính sách khuyến khích cho thuê tài chính trở thành một kênh cung cấp vốn quan trọng cho nền kinh tế, trong đó có y tế tư nhân.
Chính phủ cần xây dựng chương trình quốc gia về cho thuê tài chính thiết bị y tế, tương tự một số chương trình tín dụng dành cho các lĩnh vực ưu tiên. Ngân hàng Nhà nước có thể nghiên cứu cơ chế tái cấp vốn ưu đãi đối với các khoản cho thuê tài chính thiết bị y tế.
Cùng với đó, Chính phủ có thể nghiên cứu cơ chế bảo lãnh để chia sẻ một phần rủi ro với các công ty cho thuê tài chính khi đầu tư vào thiết bị y tế công nghệ cao. Một quỹ bảo lãnh quốc gia do Bộ Tài chính chủ trì có thể dành một phần nguồn lực để ưu tiên cho các dự án trong lĩnh vực này. Đồng thời, có thể thí điểm mô hình các hãng thiết bị lớn phối hợp với công ty cho thuê tài chính để cung cấp thiết bị và phương án thanh toán phù hợp cho bệnh viện, phòng khám.
Chính sách thuế cũng cần được xem xét theo hướng khuyến khích đầu tư thiết bị y tế công nghệ cao, trong đó có ưu đãi về thuế nhập khẩu, khấu hao và thuế thu nhập doanh nghiệp đối với các khoản đầu tư đáp ứng tiêu chí. Nguồn vốn trung và dài hạn cho các công ty cho thuê tài chính có thể mở rộng thông qua phát hành trái phiếu dài hạn, tiếp cận nguồn vốn quốc tế và các quỹ, định chế tài chính phát triển.
Về lâu dài, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế phát triển y tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 72-NQ/TW, trong đó tạo môi trường bình đẳng hơn giữa y tế công lập và tư nhân, mở rộng thanh toán bảo hiểm y tế, thúc đẩy hợp tác công tư và khuyến khích đầu tư vào các bệnh viện chuyên sâu, trung tâm kỹ thuật cao. Khi các chính sách này được cải thiện, dòng tiền và khả năng tiếp cận vốn của các cơ sở y tế tư nhân cũng có thêm điều kiện để được cải thiện.
“Việc tạo đột phá cho thị trường cho thuê tài chính không chỉ giúp tháo gỡ điểm nghẽn vốn cho y tế tư nhân mà còn góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân, thúc đẩy đổi mới công nghệ và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền y tế hiện đại, công bằng và bền vững”, ông Hòe kỳ vọng.
