Trước thực tế này, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics của Việt Nam cần chủ động quản trị rủi ro, nhất là trong trường hợp hãng tàu chấm dứt hành trình ngoài kế hoạch.
Các chuyên gia cho rằng, bất ổn địa chính trị có thể tạo ra ba lớp rủi ro lớn đối với doanh nghiệp, gồm năng lượng, logistics và tỷ giá. Nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược có thể khiến giá dầu và nhiên liệu tăng, kéo theo chi phí vận tải leo thang. Bên cạnh đó, các hãng tàu có thể thay đổi tuyến vận chuyển, áp dụng phụ phí hoặc kéo dài thời gian vận chuyển, ảnh hưởng đến kế hoạch giao nhận hàng hóa của doanh nghiệp.
Trong bối cảnh này, đồng USD thường có xu hướng tăng giá, khiến doanh nghiệp nhập khẩu đối mặt rủi ro tỷ giá, bởi phần lớn chi phí vận tải, nhiên liệu và bảo hiểm quốc tế đều được thanh toán bằng đồng tiền này.
Một trong những tình huống doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý là trường hợp hãng tàu chấm dứt hành trình (End of Voyage). Đây là điều khoản thường xuất hiện trong vận đơn của các hãng tàu quốc tế, cho phép tàu dừng hành trình và dỡ hàng tại một cảng ngoài kế hoạch nếu xảy ra chiến tranh, nguy hiểm hàng hải hoặc các tình huống bất khả kháng.
Trong nhiều tranh chấp quốc tế, tòa án và trọng tài thường công nhận quyền này của hãng tàu với điều kiện họ chứng minh việc tiếp tục hành trình là không an toàn hoặc không khả thi, đồng thời đã hành động hợp lý trong hoàn cảnh cụ thể. Tuy nhiên, quyền này cũng không thể bị lạm dụng; nếu việc dỡ hàng được xác định là không hợp lý hoặc không cần thiết, chủ hàng vẫn có thể yêu cầu bồi thường.
Thực tế cho thấy, việc chấm dứt hành trình không chỉ ảnh hưởng tới một lô hàng riêng lẻ mà còn có thể gây hiệu ứng dây chuyền trong mạng lưới vận tải toàn cầu, dẫn tới ùn tắc cảng, thiếu tàu, thiếu container và làm chậm lịch trình vận chuyển trên nhiều tuyến thương mại.
Trước tình huống này, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp cần hành động nhanh chóng ngay khi nhận được thông báo lô hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch. Trước hết, cần rà soát hợp đồng mua bán và điều kiện Incoterms để xác định rõ bên chịu trách nhiệm về rủi ro và chi phí phát sinh.
Sau khi xác định trách nhiệm, doanh nghiệp có thể cân nhắc các phương án xử lý như: tiếp tục vận chuyển hàng đến cảng đích hoặc một cảng thay thế; rút hàng khỏi container để phân phối theo phương án khác; chuyển hướng bán cho khách hàng mới; tìm đối tác mua tại thị trường địa phương nơi hàng bị dỡ; hoặc vận chuyển ngược lô hàng về cảng xuất khẩu. Trong một số trường hợp, nếu chi phí xử lý vượt quá giá trị lô hàng, doanh nghiệp có thể cân nhắc phương án từ bỏ hàng hóa.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần kiểm tra lại hợp đồng bảo hiểm hàng hóa để xác định sự kiện có thuộc phạm vi bảo hiểm hay không, cũng như thời điểm chấm dứt hiệu lực của bảo hiểm. Nếu đang đàm phán các lô hàng mới nhưng chưa ký hợp đồng, doanh nghiệp nên tạm thời rà soát lại phương án vận chuyển nhằm giảm thiểu rủi ro.
Một vấn đề đáng lưu ý khác là quản lý chi phí phát sinh. Khi hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch, các khoản chi phí như lưu container, lưu vỏ container, lưu kho và lưu bãi có thể tăng nhanh trong thời gian ngắn. Do đó, việc đàm phán kịp thời với hãng tàu hoặc các đơn vị giao nhận trong chuỗi logistics là rất quan trọng để hạn chế chi phí.
Các chuyên gia cũng khuyến nghị doanh nghiệp cần phối hợp chặt chẽ với các bên liên quan trong chuỗi giao dịch, bao gồm hãng tàu, người mua hoặc người bán và ngân hàng nếu lô hàng được thanh toán bằng thư tín dụng (L/C). Việc trao đổi sớm sẽ giúp thống nhất phương án xử lý, đồng thời giảm thiểu rủi ro về chứng từ và thanh toán.
Ngoài ra, doanh nghiệp cần lưu giữ đầy đủ các tài liệu liên quan để bảo vệ quyền lợi nếu phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu bồi thường bảo hiểm. Các tài liệu quan trọng bao gồm vận đơn đường biển, thông báo của hãng tàu, thư từ trao đổi giữa các bên, chứng từ lưu kho bãi, hợp đồng mua bán, hợp đồng bảo hiểm và các hình ảnh ghi nhận tình trạng container, hàng hóa tại thời điểm dỡ hàng.
Về dài hạn, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chịu tác động của các yếu tố địa chính trị và an ninh hàng hải, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng các biện pháp phòng ngừa rủi ro. Trong đó, việc rà soát các điều khoản trong hợp đồng vận chuyển, đặc biệt là điều khoản chiến tranh hoặc điều khoản cho phép tàu thay đổi hành trình, là hết sức cần thiết.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp nên tăng cường bảo hiểm cho chuỗi logistics, đa dạng hóa tuyến vận tải và cảng trung chuyển, tránh phụ thuộc vào một tuyến hoặc một hãng tàu. Việc xây dựng kế hoạch logistics dự phòng, xác định các cảng trung chuyển thay thế, mở rộng phương thức vận chuyển và thiết lập quan hệ với các đối tác logistics tại các khu vực trung chuyển quan trọng cũng là giải pháp cần được tính đến.
Theo các chuyên gia, việc hiểu rõ các điều khoản vận tải, thương mại và bảo hiểm quốc tế, cùng với sự chuẩn bị kỹ lưỡng các phương án ứng phó, sẽ giúp doanh nghiệp giảm thiểu thiệt hại và duy trì hoạt động kinh doanh ổn định trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu nhiều biến động.
