Những chuyến tàu di sản đang mang đến nét đổi thay trong phát triển du lịch, mở ra hướng đi giàu chiều sâu trải nghiệm để mỗi hành trình trở thành cuộc hội ngộ với cảnh sắc, con người Việt Nam.
Bản sắc vùng miền trên mỗi hành trình
Một buổi sáng cuối tuần, đoàn tàu “5 Cửa Ô” rời Ga Hà Nội trong tiếng nhạc xẩm tàu điện “keng keng” vang lên giữa toa cộng đồng. Qua ô cửa kính, nhịp phố cổ Hà Nội lùi dần, cầu Long Biên hàng trăm năm tuổi dần hiện ra. Không khí trên tàu khác với những chuyến tàu thông thường, hành khách từ Thủ đô đến Bắc Ninh để trải nghiệm không gian văn hóa được tái hiện ngay trên hành trình. Những làn điệu xẩm, câu chuyện về Hà Nội xưa, nét gần gũi của đội ngũ phục vụ khiến đoàn tàu trở nên đầy sức hút. Chưa đến một năm kể từ ngày đầu vận hành, tàu “5 Cửa Ô” đã đón khoảng 70.000 lượt khách.
Hành trình từ Ga Hà Nội qua Gia Lâm, Yên Viên đến ga Từ Sơn mở ra kết nối thuận lợi với Đền Đô và không gian văn hóa Kinh Bắc. Nhiều gia đình lựa chọn chuyến tàu như hình thức gắn kết yêu thương, giáo dục trải nghiệm cho trẻ nhỏ, trong khi du khách quốc tế lại tìm thấy ở đó vẻ đẹp đặc trưng của văn hóa đô thị Hà Nội và miền quan họ.
Bên cạnh vẻ hoài cổ của tàu “5 Cửa Ô”, đoàn tàu “Hoa Phượng Đỏ” trên tuyến Hà Nội-Hải Phòng lại tạo ấn tượng bởi diện mạo hiện đại, phong cách sang trọng. Lấy cảm hứng từ sắc đỏ đặc trưng của thành phố Cảng, đoàn tàu gồm 20 toa xe mới với thiết kế thiên về bảng màu xanh, trắng, đỏ nổi bật. Các toa VIP được thiết kế theo phong cách Indochine (phong cách Đông Dương), kết hợp vẻ đẹp Á Đông với hơi thở hiện đại. Hành khách có thể vừa thưởng thức đồ uống, ẩm thực vùng miền, vừa ngắm cảnh làng quê Bắc Bộ lướt qua ô cửa tàu trước khi bước vào không gian năng động của thành phố biển.
Cùng với các đoàn tàu phía bắc, chuyến tàu “Kết nối di sản miền trung” Huế-Đà Nẵng lại mang đến sắc thái rất khác. Trên hành trình men theo đèo Hải Vân, một bên là biển Lăng Cô, một bên là núi non bảng lảng mây trời, nhiều hành khách không giấu được xúc động trước vẻ đẹp được xem là một trong những cung đường sắt ven biển đẹp nhất Việt Nam. Dấu ấn tạo nên bản sắc riêng cho đoàn tàu bên cạnh cảnh quan còn là toa cộng đồng độc đáo.
Các nghệ sĩ Huế và Đà Nẵng biểu diễn dân ca, ca Huế, những giai điệu miền trung sâu lắng. Nhiều món ăn địa phương cũng được các nghệ nhân giới thiệu, chế biến ngay trên tàu qua cách kể chuyện bằng ẩm thực về vùng đất đi qua. Có những khoảnh khắc, đoàn tàu như đi giữa hai miền ký ức. Tiếng nhạc vang lên trong toa tàu, mùa hoa ven đường ray lướt qua ô cửa, ánh nắng đổ xuống những mái ga mang đến cảm giác thư thái mà nhiều loại hình vận tải khác khó có được.
Trong khi đó, tuyến tàu Hà Nội-Lào Cai phục vụ khách đi Sa Pa lại nổi bật ở trải nghiệm nghỉ dưỡng đường dài. Những khoang tàu du lịch như Chapa Express, Sapaly Express, Victoria Express hay Livitrans được thiết kế theo phong cách miền núi Tây Bắc với ca-bin gỗ, giường mềm, không gian ấm cúng. Với nhiều du khách quốc tế, cảm giác lên tàu từ Hà Nội vào đêm khuya, hòa cùng nhịp điệu đường ray đều rồi thức dậy trong sương sớm ga Lào Cai đã trở thành một phần ký ức khó phai trong hành trình khám phá Sa Pa.
Điểm gặp nhau của các sản phẩm tàu di sản hiện nay là nỗ lực đưa văn hóa trở thành giá trị cốt lõi của hành trình. Phía sau những chuyến tàu ấy là cố gắng đổi mới của ngành đường sắt trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn giữa các loại hình vận tải.
Phát triển các chuyến tàu di sản
Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển du lịch đường sắt. Không nhiều quốc gia sở hữu những cung đường vừa giàu giá trị cảnh quan, vừa gắn với chiều sâu văn hóa như tuyến ven biển miền trung qua đèo Hải Vân-Lăng Cô, tuyến Hà Nội-Lào Cai đi qua trung du và miền núi Tây Bắc hay tuyến Hà Nội-Hải Phòng nối Đồng bằng Bắc Bộ với thành phố biển. Bên cạnh cảnh quan, lợi thế của đường sắt còn ở tính kết nối bền vững. Hành trình tàu hỏa cho phép du khách cảm nhận rõ nhịp chuyển động của vùng đất, quan sát sự thay đổi của thiên nhiên, làng mạc, nhịp sống đô thị theo từng chặng đường.
Ông Phùng Quang Thắng, chuyên gia phát triển du lịch xanh nhận định, sự xuất hiện của các đoàn tàu di sản cho thấy du lịch đường sắt đang đi đúng xu hướng phát triển của du lịch thế giới bởi du khách ngày càng ưu tiên những hành trình xanh, giàu trải nghiệm và có chiều sâu văn hóa thay vì chỉ tìm kiếm sự dịch chuyển nhanh chóng. Nếu được đầu tư bài bản, mô hình này hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng của du lịch Việt Nam trong tương lai.
Bên cạnh những tín hiệu tích cực ban đầu, du lịch đường sắt vẫn còn nhiều dư địa để tiếp tục phát triển theo hướng chuyên nghiệp, giàu bản sắc hơn. Nhiều chuyên gia du lịch cho rằng, việc phát triển các sản phẩm đồng hành, như: Sách ảnh, đặc san, bưu thiếp, tuyển tập thơ-văn hay quà lưu niệm theo từng tuyến có thể góp phần làm giàu thêm hành trình cảm xúc cho du khách. Các chi tiết nhỏ nếu được chăm chút bằng chiều sâu văn hóa và sự tinh tế có thể giúp mỗi chuyến tàu trở thành miền ký ức đáng nhớ sau khi hành trình khép lại.
Một hướng đi nhiều tiềm năng khác là kết nối văn nghệ sĩ với các hành trình đường sắt. Thời gian qua, nhiều chuyến đi thực tế do ngành đường sắt tổ chức đã khơi gợi cảm hứng sáng tác cho nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, nhiếp ảnh gia. Không ít tác phẩm văn chương, âm nhạc, hội họa, nhiếp ảnh… được sáng tác ngay trên tàu và có sự chia sẻ, tương tác hiệu quả với hành khách trên hành trình trải nghiệm. Quan trọng hơn cả, để phát triển du lịch đường sắt bền vững, yếu tố cốt lõi vẫn là con người. Phía sau những hành trình giàu cảm xúc là sự tận tâm của đội ngũ lái tàu, nhân viên phục vụ, kỹ sư, công nhân kiểm tra từng hệ thống kỹ thuật trước và trong hành trình. Với những chuyến tàu di sản, nhân sự ngành đường sắt cũng góp phần giữ gìn cảm xúc cho hành khách.
Ông Hoàng Gia Khánh, Tổng Giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cho rằng, trong kỷ nguyên du lịch toàn cầu đang dịch chuyển mạnh sang giá trị trải nghiệm và bản sắc, giá trị giúp một hành trình được nhớ lâu chính là khả năng chạm tới cảm xúc và chiều sâu văn hóa. Theo ông, du khách có thể đi qua rất nhiều quốc gia với những sân bay hiện đại, khách sạn sang trọng hay dịch vụ tiện nghi tương đồng nhau, nhưng điều lắng đọng thường là những trải nghiệm mang tính chân thật. Đó cũng là cơ hội của du lịch đường sắt. Phát triển các chuyến tàu di sản là cách kể câu chuyện quê hương, Tổ quốc bằng ngôn ngữ hiện đại của trải nghiệm. Những đoàn tàu cần mang tinh thần của đất nước đang đổi mới, hội nhập mà vẫn giữ được căn cốt văn hóa riêng. Nếu làm được điều đó, mỗi chuyến tàu sẽ mang theo hình ảnh đất nước, văn hóa và con người Việt Nam đi xa hơn nữa trên bản đồ du lịch thế giới.
