Khám phá báo chí Việt Nam trước năm 1945

Nhân kỷ niệm 99 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2024), người xem có thể tìm hiểu về những ấn phẩm báo chí đầu tiên ở Việt Nam qua triển lãm 3D “Báo chí Việt Nam trước năm 1945” do Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I thực hiện.
Hình ảnh triển lãm 3D "Báo chí Việt Nam trước năm 1945".
Hình ảnh triển lãm 3D "Báo chí Việt Nam trước năm 1945".

Với hơn 100 tài liệu, hình ảnh, đầu báo lựa chọn từ các khối tài liệu đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I cũng như sưu tầm từ các thư viện, bảo tàng, nhà sưu tầm, cơ sở nghiên cứu trong và ngoài nước, Triển lãm đưa người xem nhìn lại một số mốc thời gian quan trọng trong lịch sử báo chí Việt Nam trước năm 1945, và thông qua các tài liệu, hình ảnh để phác họa một vài khía cạnh cạnh gắn liền với nghề báo như nhà in, giấy in, phân phối và quảng cáo trên báo chí đương thời…

Ngoài ra, Triển lãm “Báo chí ở Việt Nam trước năm 1945” cũng giới thiệu những tài liệu tiêu biểu về những chủ trương, chính sách tiêu biểu về báo chí và hoạt động báo chí thời thuộc địa.

Báo chí du nhập vào Việt Nam cùng với quá trình khai thác và xâm chiếm thuộc địa của thực dân Pháp. Phát hành đầu tiên ở Nam Kỳ vào những năm 1860, sau đó báo chí đã nhanh chóng phát triển ở Bắc Kỳ, và Trung Kỳ.

Với hàng trăm tờ báo bằng tiếng Pháp, chữ Hán và chữ Quốc ngữ ra đời trước năm 1945, báo chí xuất hiện kéo theo sự phát triển của nhiều ngành nghề gắn liền với lĩnh vực này như sản xuất giấy, in ấn, phát hành, phân phối báo chí và quảng cáo.

Một tuyên ngôn về báo chí trên tờ Báo Sài Gòn, năm 1940.

Một tuyên ngôn về báo chí trên tờ Báo Sài Gòn, năm 1940.

Chính quyền Pháp sử dụng báo chí phục vụ mục đích cai trị và khai thác thuộc địa, đồng thời áp đặt nhiều biện pháp nhằm hạn chế quyền tự do ngôn luận của nhân dân ta. Ngược lại, các cá nhân, tổ chức yêu nước của Việt Nam cũng tích cực biến báo chí thành công cụ đấu tranh để bênh vực và đòi quyền lợi cho dân tộc, cho đồng bào.

Triển lãm gồm 2 phần: “Những cột mốc làng báo” và “Ấn loát và lưu hành”.

Ở phần “Những cột mốc làng báo”, các cột mốc lịch sử báo chí được chia thành 5 giai đoạn. Giai đoạn trước năm 1881, báo chí được người Pháp phát hành ngay sau khi chiếm được Nam Kỳ, như một công cụ tuyên truyền cho chính quyền thuộc địa. Ban đầu chủ yếu là báo tiếng Pháp, xuất bản ở Nam Kỳ, do người Pháp chủ trương, tuyên truyền về các quy định của chính quyền thuộc địa. Sau đó, người Việt mới tham gia vào quá trình làm báo, dẫn đến sự ra đời của tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên là Gia Định báo.

Giai đoạn 1881-1897 là những quy định đầu tiên về tự do báo chí, do Thống đốc Nam Kỳ ban hành, cho phép báo chí tự do phát hành mà không cần đăng ký trước.

Giai đoạn 1898-1926 ghi dấu ấn sự phát triển mạnh mẽ của báo chí và những quy định chặt chẽ hơn của chính quyền Pháp đối với báo chí, hạn chế quyền tự do ngôn luận và đàn áp các phong trào đấu tranh ở Việt Nam, các lực lượng tiến bộ cũng tận dụng báo chí như một công cụ đấu tranh cho quyền lợi của dân tộc.

Giai đoạn 1927-1935 khi báo chí đã phát triển mạnh mẽ, chính quyền thuộc địa ban hành các quy định, sắc lệnh về báo chí riêng cho Bắc Kỳ, Nam Kỳ và Trung Kỳ nhằm siết chặt việc kiểm duyệt. Giai đoạn này cũng ghi dấu những đầu báo lên tiếng phản đối chính quyền thuộc địa, và những tờ báo bí mật đấu tranh trong tù ngục thực dân…

Giai đoạn 1936-1945 đánh dấu sự bùng nổ của phong trào đấu tranh đòi tự do báo chí của các dân tộc thuộc địa, cùng sự phát triển mạnh mẽ của báo chí Cách mạng, góp phần vào thắng lợi của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Chú bé bán báo rong.

Chú bé bán báo rong.

Ở triển lãm, người xem có thể khám phá rất nhiều điều thú vị khác về lịch sử báo chí nước ngoài, chung quanh những mốc lịch sử kể trên. Như hình ảnh chú bé bán báo rong trên đường phố được vẽ lại trên tờ Hà Thành ngọ báo, ngày 19/5/1936.

Xem triển lãm, có thể thấy một số báo, tạp chí đầu tiên ở Việt Nam, như tờ tạp chí tiếng Pháp “Du khảo” với số 1 phát hành tháng 12/1879, Công báo Nam Kỳ ngày 1/9/1887, Tập san Phòng Canh nông Nam Kỳ các năm 1897,1898, tập san Tin tức Sài Gòn năm 1865, tờ Gia Định báo – tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam của học giả Trương Vĩnh Ký.

Người xem cũng có thể tìm hiểu về những tờ báo đầu tiên ở Bắc Kỳ, như tờ Đại Việt Tân Báo ra đời năm 1905, theo một thỏa thuận ký ngày 20/2 cùng năm giữa ông Ernest Babut và Thống sứ Bắc Kỳ. Chủ bút đầu tiên của Đại Việt Tân Báo là ông Đào Nguyên Phổ, kế nhiệm ông là Phan Chu Trinh.

Tờ Đại Việt Tân báo và người sáng lập Ernest Babut. (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I)

Tờ Đại Việt Tân báo và người sáng lập Ernest Babut. (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I)

Người xem cũng có thể tìm hiểu về Luật tự do báo chí do Thống đốc Nam Kỳ ban hành ngày 12/9/1881, theo đó quy định tất cả các loại báo được phát hành không cần đăng ký trước và không cần ký quỹ tiền… Tuy nhiên, sau đó sự phát triển của báo chí dần vượt ra ngoài tầm kiểm soát của chính quyền Pháp, dẫn tới những quy định kiểm soát chặt chẽ hơn ở những giai đoạn sau.

Triển lãm là dịp để công chúng có dịp tiếp cận những tài liệu tiêu biểu về chủ trương của chính quyền đương thời, báo chí và hoạt động báo chí thời kỳ thuộc địa.

Có thể bạn quan tâm

Hoạt động trình diễn khinh khí cầu tại Quảng trường Hùng Vương (phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau) trong khuôn khổ Lễ hội Khinh khí cầu và Ngày hội Văn hóa di sản năm 2026. (Ảnh: HỮU TÙNG)

Cà Mau bừng sáng miền di sản và khát vọng vươn cao cùng đất nước

Vùng sông nước Cà Mau bừng lên sức sống mới trong không khí hân hoan của những ngày mùa Thu lịch sử. Lần đầu tiên, bầu trời Cà Mau rực rỡ bởi những dải màu kỳ diệu từ Lễ hội Khinh khí cầu và Ngày hội Văn hóa di sản năm 2026, diễn ra từ ngày 27/8 đến ngày 2/9 với chủ đề “Hội tụ bản sắc văn hóa nơi địa đầu cực nam Tổ quốc”.

Phụ nữ dân tộc Bố Y tại xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai. (Ảnh: VŨ LINH)

[Ảnh] Nét đẹp trang phục truyền thống của phụ nữ Bố Y

Thuộc nhóm các dân tộc rất ít người tại Việt Nam, người Bố Y (còn gọi là Tu Dí) cư trú tại xã Mường Khương, tỉnh Lào Cai vẫn gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp. Trang phục của phụ nữ Bố Y lưu giữ những dấu ấn riêng về phong tục, tập quán và quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng.

Những công trình mang dấu ấn "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" trong lòng Thủ đô Hà Nội

Những công trình mang dấu ấn "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh" trong lòng Thủ đô Hà Nội

Tháng 12/1946, trong những ngày tháng sục sôi khí thế "Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh", rất nhiều người con của Hà Nội đã anh dũng hy sinh. Ở nơi hồn thiêng sông núi ấy, hiện có 3 tượng đài tưởng nhớ những người con của Thủ đô đã ngã xuống trong 60 ngày đêm, mỗi cụm đều mang nhiều ý nghĩa cả về lịch sử, văn hóa và kiến trúc.

Tái hiện lễ cưới truyền thống của người Dao Đỏ tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam.

Tái hiện lễ cưới truyền thống của người Dao Đỏ tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam

Ngày 1/9, trong không khí vui tươi chào mừng Quốc khánh 2/9, Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đoài Phương, Hà Nội) phối hợp Trung tâm Văn hóa và Thông tin du lịch tỉnh Cao Bằng tổ chức tái hiện lễ cưới truyền thống của người Dao (nhánh Dao Đỏ), thu hút đông đảo du khách tham quan, tìm hiểu. 

[Ảnh] Nhà tù Hỏa Lò đông nghịt du khách trước ngày Quốc khánh 2/9

[Ảnh] Nhà tù Hỏa Lò đông nghịt du khách trước ngày Quốc khánh 2/9

Ngày 1/9, trước thềm Quốc khánh 2/9, Di tích lịch sử Nhà tù Hỏa Lò đón lượng khách tăng gấp 3 ngày thường. Dòng người ken đặc từ khu vực chờ bên ngoài đến các không gian tham quan bên trong, cho thấy sức hút đặc biệt của điểm đến lịch sử này, đồng thời đặt ra bài toán về tổ chức, điều tiết lượng khách trong những dịp cao điểm.

Nhạc sĩ Phú Quang thể hiện sáng tác của ông trong một chương trình nghệ thuật. (Ảnh: Gia đình cung cấp)

Đạo diễn Phạm Hoàng Nam: Mở cửa “căn phòng” ký ức Phú Quang

Đạo diễn Phạm Hoàng Nam có hơn 30 năm gắn bó với những ký ức đặc biệt về nhạc sĩ Phú Quang, từ cuộc gặp đầu tiên tại Thành phố Hồ Chí Minh, những cuộc trò chuyện âm nhạc và sáng tạo, đến những lần cùng nhau ấp ủ các dự án nghệ thuật. Hơn 30 năm sau, những ký ức ấy trở lại theo một cách đặc biệt.

Hình ảnh trong bộ phim “Mưa đỏ”. (Ảnh: Nhà sản xuất)

Xây dựng hệ sinh thái cho điện ảnh Việt Nam

Năm 2025, phim Việt Nam lần đầu vượt mốc 60% thị phần phòng vé trong nước; bước sang những tháng đầu năm 2026, tỷ lệ này tiếp tục tăng lên hơn 70%. Nhưng giới chuyên gia cảnh báo, mức tăng này chưa hẳn đồng nghĩa với phát triển ổn định, khi phần lớn lợi nhuận vẫn dồn vào một số phim ăn khách.

Ca sĩ Nhật Huyền dành nhiều tâm huyết cho tác phẩm. (Ảnh: NVCC)

Ca sĩ Nhật Huyền lan tỏa giai điệu về đất nước, hòa bình

Nhân dịp Quốc khánh 2/9, ca sĩ Nhật Huyền giới thiệu dự án âm nhạc "Màu của Đất nước-Màu của Hòa bình". Qua những sáng tác về quê hương, con người và hòa bình, ca sĩ muốn gửi gắm tình yêu Tổ quốc, lòng biết ơn đối với các thế hệ đi trước.

Chương trình “Hà Nội-Từ mùa thu lịch sử năm 1945”, sự kiện quan trọng của Thành phố Hà Nội, nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. (Ảnh: THI PHONG)

Rộn ràng không khí Tết Độc lập

Những ngày này, trên khắp mọi miền đất nước, cờ hoa rực rỡ, người dân náo nức đón mừng kỷ niệm 81 năm Quốc khánh 2/9. Tại nhiều tỉnh, thành phố, diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, trải nghiệm đặc sắc, tạo không khí vui tươi; góp phần đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với người dân và du khách.

Các thí sinh Hoa hậu Việt Nam 2026 chụp ảnh lưu niệm tại Ga Hà Nội, nhà ga có tuổi đời hơn 100 năm. (Ảnh: NHẬT MINH)

Các thí sinh Hoa hậu Việt Nam tham gia trải nghiệm chuyến tàu Độc lập

Sáng 30/8, Tập đoàn Đường sắt quốc gia Việt Nam phối hợp báo Tiền phong tổ chức cho 53 thí sinh lọt vào Vòng chung kết Hoa hậu Việt Nam 2026 trải nghiệm chuyến tàu Độc lập nối Thăng Long với Kinh Bắc, nối kinh đô nghìn năm văn hiến với vùng đất địa linh nhân kiệt, nối những lớp ký ức của quá khứ với nhịp sống hôm nay.

Các nghệ sĩ biểu diễn tại chương trình "Hương sắc Việt Nam".

Đổi mới hoạt động giáo dục nghệ thuật

Công nghệ đã và đang mở ra những khả năng hỗ trợ chưa từng có cho con người trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật. Tuy nhiên hoạt động giáo dục nghệ thuật cũng đứng trước băn khoăn về việc làm sao xây dựng nền tảng văn hóa cho thế hệ trẻ trước nguy cơ bị các thiết bị hiện đại, trí tuệ nhân tạo (AI) chi phối.