Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi - người “giữ lửa” nghệ thuật sân khấu Việt Nam

Từ giọng hát chèo bên cánh gà đến những vai diễn giàu dấu ấn

Sinh năm 1963 tại Ninh Bình - một trong những “nôi chèo” nổi tiếng của miền bắc, ngay từ nhỏ, nghệ sĩ Trịnh Thúy Mùi đã được lớn lên cùng những làn điệu chèo mượt mà, truyền cảm. Để rồi “phải lòng” chèo lúc nào không hay, đầu những năm 80, bà quyết định “đầu quân” cho Nhà hát Chèo Hà Nội.

Ít ai biết, nữ nghệ sĩ lừng danh của sân khấu hôm nay có xuất phát điểm là người hát lồng cho các diễn viên trên sân khấu - một công việc thầm lặng, không ánh hào quang. Giọng hát mềm mại, ngọt ngào của bà đã âm thầm làm nên ánh sáng thành công cho biết bao vai diễn, trong đó có vai nàng Sita trong vở chèo cùng tên do Nghệ sĩ Nhân dân Doãn Hoàng Giang dàn dựng.

Thành công của vở diễn với số lượng suất diễn kỷ lục đã giúp giọng hát mượt mà, thiên phú của Thúy Mùi nhanh chóng được công chúng biết đến. Bà xuất hiện nhiều hơn trong những chương trình dân ca cổ truyền hàng ngày của đài phát thanh. Bên cạnh những khúc hát chèo, bà còn gây ấn tượng với nhiều bài hát ru, ngâm thơ giàu cảm xúc.

Sau này, tài năng diễn xuất của Thúy Mùi mới được khai phá. Không còn phải đứng bên cánh gà, bà như cánh chim sổ lồng được tự do bay lượn trên bầu trời nghệ thuật và nhanh chóng khẳng định mình qua hàng loạt vai diễn ấn tượng như: Nguyên Phi Ỷ Lan trong vở Lý Thường Kiệt, nàng Mai trong vở Người Thiên Đô, Lan “điêu” trong Đồng tiền vạn lịch...

Nhìn dáng vẻ đằm thắm, duyên dáng của nữ nghệ sĩ, nhiều người nghĩ Thúy Mùi chỉ hợp với những vai đào thương tha thướt, hiền lành. Nhưng bà còn chinh phục khán giả bằng những vai diễn giàu cá tính, gắn liền với thương hiệu Thúy Mùi, như vai mẹ Đốp trong Quan âm Thị Kính hay vai diễn bà mẹ trong vở Bà già ra thành phố - Huy chương Vàng Liên hoan Sân khấu Chèo toàn quốc năm 2011...

Bản lĩnh của một "nữ tướng" sân khấu

Sau nhiều nỗ lực phấn đấu cho nghệ thuật, năm 2008, nghệ sĩ Thúy Mùi được bổ nhiệm làm Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội. Cũng từ đây, khả năng lãnh đạo của bà có cơ hội được khẳng định. Bà đã mạnh dạn đầu tư nhiều vở diễn tiền tỷ, gây được tiếng vang lớn cho Nhà hát như: Oan khuất một thời, Vương nữ Mê Linh, Long thành diễn xướng…

Trong đó, Vương nữ Mê Linh là vở diễn do bà trực tiếp dàn dựng đã xuất sắc giành Huy chương Vàng và Giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan Chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2013. Còn Long thành diễn xướng được coi là sản phẩm nghệ thuật đột phá khi đã kết hợp cả chèo với chầu văn, hát xẩm, múa rối nước để thu hút khách du lịch. Cùng với đó, bà còn dồn tâm huyết cho việc thực hiện đề án sân khấu học đường để nuôi dưỡng lớp khán giả tương lai cho chèo.

Ở vị trí “cầm cương” Nhà hát Chèo Hà Nội suốt 10 năm, Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Mùi đã đưa Nhà hát trở thành đơn vị nổi bật và lớn mạnh. Trong lúc sân khấu truyền thống lao đao trong dòng chảy thị trường, Nhà hát vẫn “sống khỏe” với những đêm diễn sáng đèn thường xuyên cùng những chuyến lưu diễn khắp mọi miền đất nước.

Nói về cái duyên đến với nghiệp đạo diễn, nữ nghệ sĩ cho biết ngay khi đảm nhận vị trí Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, bà nhận thấy sự cần thiết phải trau dồi hơn về chuyên môn để có năng lực đánh giá tác phẩm. Bà quyết định học chuyên sâu hơn về đạo diễn sân khấu, và kể từ thành công của vở diễn tốt nghiệp Chuyện tình người mất tích, bà trở thành một trong những gương mặt đạo diễn nữ nổi bật của sân khấu Việt Nam.

Đến nay, bà đã dàn dựng trên 30 vở diễn, trong đó có nhiều tác phẩm ấn tượng như: Vang bóng một thời, Khóc giữa trời xanh, Những vì sao không tắt, Sắc đào thắm đỏ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Mưa đỏ, Nặng gánh sơn hà… Thưởng thức những vở diễn này, có thể nhận ra sự điềm tĩnh, chắc tay của một người đã dành nhiều năm gắn bó với chèo truyền thống.

Bà không chạy theo những phá cách bề nổi, mà kiên trì đào sâu vào mạch kịch và nội tâm nhân vật để tạo nên những lát cắt giàu sức gợi cho tác phẩm. Luôn coi sân khấu là “thánh đường” nghệ thuật, bà mong muốn mang lên sân khấu những gì đẹp nhất, hay nhất. Vì thế, các vở diễn của Thúy Mùi không chỉ được chăm chút tinh tế trong tạo hình, tổ chức không gian sân khấu, mà còn chinh phục khán giả ở chiều sâu cảm xúc, giá trị nhân văn và khả năng đối thoại với thời đại.

Từ cuối năm 2017 đến tháng 1/2020, Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Mùi đảm nhận vai trò Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Phát triển Nghệ thuật truyền thống sân khấu Việt Nam. Sau đó là Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam cho đến nay. Giai đoạn này, sự đắm đuối với sân khấu của bà không chỉ tiếp tục được nối dài bằng những sáng tạo sân khấu chất lượng, mà còn được khẳng định qua những đề án, quyết sách, những cuộc thi, liên hoan sôi nổi nhằm thúc đẩy sự phát triển của sân khấu Việt.

Là người đứng đầu một hội nghề nghiệp, bà thường xuyên có tiếng nói phản biện trên tinh thần xây dựng tại các diễn đàn nghề nghiệp. Bà luôn nhấn mạnh sân khấu muốn chinh phục công chúng hôm nay cần giữ được bản sắc và biết cách đổi mới. Mang theo tinh thần ấy, bà thẳng thắn nhìn nhận thực trạng và đề xuất giải pháp tháo gỡ, từ câu chuyện “khủng hoảng” đội ngũ sáng tác sân khấu đến cơ chế giữ chân nghệ sĩ tài năng, hay bài toán đi tìm khán giả…

Nhiều người gọi bà là “nữ tướng” sân khấu, bởi trên phương diện nào, dù là lao động nghệ thuật hay lãnh đạo, quản lý... đều luôn toát lên sự bản lĩnh, quyết đoán và thái độ làm việc nghiêm cẩn của một người gắn bó trọn đời cùng sân khấu.

Nghệ thuật cần cất lên tiếng nói của đời sống

Với tình yêu cũng như những cống hiến bền bỉ cho sân khấu nước nhà, Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi đã được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như: Huân chương Lao động hạng Ba; Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ; Bằng khen của Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bằng khen của Bộ trưởng Công an; Danh hiệu Công dân Thủ đô Ưu tú năm 2015; cùng nhiều Bằng khen của các tỉnh, thành phố.

Bên cạnh đó là nhiều Huy chương Vàng, Bạc, giải Đạo diễn xuất sắc tại các liên hoan, cuộc thi sân khấu chuyên nghiệp… Tại Lễ tuyên dương Bí thư Chi bộ xuất sắc trong toàn Đảng năm 2026 vừa tổ chức đầu tháng 2/2026, bà là 1 trong 96 gương mặt tiêu biểu nhất được lựa chọn tuyên dương.

Mới đây, tại Hội nghị Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam lần thứ 5, các đại biểu đã thống nhất giới thiệu Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi ứng cử đại biểu Quốc hội khóa XVI. Là gương mặt duy nhất của lĩnh vực sân khấu được giới thiệu ứng cử, bà bày tỏ niềm vinh dự, tự hào, đồng thời ý thức sâu sắc về trách nhiệm trước cử tri, trước đội ngũ văn nghệ sĩ và sự phát triển của văn học nghệ thuật nước nhà.

Nữ nghệ sĩ vừa có chuyến đi tiếp xúc cử tri tại tỉnh Đồng Tháp - nơi có nhiều điểm thuộc khu vực biên giới, nông thôn, cơ sở hạ tầng và điều kiện tiếp cận còn hạn chế. Với bà, chuyến đi này thật sự là trải nghiệm quý giá, bởi bà có cơ hội quan sát sâu sắc, chân thực về cuộc sống của những người dân ở vùng sâu, vùng xa.

Nghệ sĩ Nhân dân Thúy Mùi cho rằng, sân khấu không thể tách rời đời sống, nên những lần thâm nhập thực tế để lắng nghe tiếng nói của người dân chính là để thu lượm nguồn chất liệu sinh động cho sáng tạo nghệ thuật, để nghệ thuật cất lên tiếng nói chân thực của cuộc sống.

Nữ nghệ sĩ nhận định, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam vừa được Bộ Chính trị ban hành đang mở ra cơ hội lớn để thúc đẩy văn học nghệ thuật, trong đó có sân khấu phát triển. Nếu Nghị quyết được triển khai và thể chế hóa một cách rõ ràng, quyết liệt thì diện mạo nghệ thuật nước nhà chắc chắn sẽ có nhiều thay đổi tích cực. Vấn đề là từ chủ trương đúng, phải đi đến hành động đúng và có cơ chế, chính sách cụ thể.

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi, một trong những vấn đề cần quan tâm hiện nay là hoàn thiện hành lang pháp lý cho văn hóa, văn học nghệ thuật. Nhiều cơ chế, chính sách vẫn còn chung chung, cào bằng, chưa phù hợp với đặc thù lao động sáng tạo, vì vậy chưa tạo được động lực để nghệ sĩ dồn toàn tâm toàn lực cho nghề. Do đó, cần sớm có những chính sách cụ thể, sát thực tiễn hơn nhằm khuyến khích, bảo đảm điều kiện cho văn nghệ sĩ sáng tạo, cống hiến, tạo ra những tác phẩm có giá trị cao về cả tư tưởng nội dung và nghệ thuật.