Hành trình xanh của những chuyến xe tri thức

Những năm gần đây, hệ thống xe thư viện lưu động đã mở ra hành trình xanh cho văn hóa đọc, đưa sách vượt đèo cao, suối sâu, đến với từng bản làng, khu công nghiệp, điểm trường xa trung tâm, để gieo những mầm chữ bền bỉ trong lòng cộng đồng.

Ngày càng tăng cường mức độ "phủ sóng"

Quay ngược thời gian về những năm đầu khi mô hình thư viện lưu động còn là khái niệm mới mẻ, những chuyến xe chở đầy sách khi ấy lăn bánh trong điều kiện còn nhiều thiếu thốn. Đường sá gập ghềnh, phương tiện chưa được trang bị hiện đại, sách báo còn hạn chế về số lượng và chủng loại, nhưng khát vọng đưa tri thức đến với vùng sâu, vùng xa đã thôi thúc những người làm công tác thư viện bền bỉ lên đường.

Khi đó, mỗi chuyến đi chủ yếu là những thùng sách được sắp xếp thủ công, vài buổi giới thiệu sách được thực hiện ngay dưới mái hiên trường học hay trong nhà văn hóa thôn bản. Song, từ những bước đi âm thầm ấy đã đặt nền móng cho một phương thức phục vụ mới để rồi hôm nay, thư viện lưu động còn tích hợp công nghệ số, trở thành nhịp cầu rút ngắn khoảng cách tri thức và cộng đồng.

Giữa sân trường còn đẫm sương vùng cao, khoảnh khắc cánh cửa xe thư viện bật mở luôn là giây phút được mong chờ nhất. Các em ban đầu còn rụt rè nép sau lưng bạn, nhưng chỉ ít phút sau đã say sưa lật giở từng trang truyện tranh rực rỡ sắc màu. Từng nhóm ngồi bên hiên lớp học, chăm chú đọc đến quên cả giờ ra chơi.

Tại các điểm trường vùng đồng bào Vân Kiều, Pa Cô ở Quảng Trị, cùng với niềm vui đến từ những trang sách mới, học sinh còn có những giờ trải nghiệm trên máy tính của dự án “Ánh sáng tri thức”. Ngón tay còn lóng ngóng gõ bàn phím, chuỗi tiếng cười bật lên khi lần đầu xem đoạn phim tư liệu thú vị hay làm thử bài trắc nghiệm trực tuyến. Mỗi chuyến xe dừng bánh đều mang đến một ngày hội với tuổi thơ, từ việc xếp hàng ngay ngắn chờ mượn sách, hào hứng tham gia đố vui, vẽ tranh về nhân vật mình yêu thích. Sau tiếng reo “Xe sách đến rồi!” là những bàn tay nhỏ xíu níu áo thầy, cô giáo hỏi thêm về sách, là lời hứa “lần sau xe đến, con đã đọc xong những cuốn này”.

Theo số liệu thống kê từ năm 2019 đến nay, Bảo tàng-Thư viện tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức hơn 165 chuyến xe lưu động, phục vụ gần 67.500 lượt bạn đọc, với hơn 73.000 lượt tài liệu. Mỗi chuyến xe mang theo khoảng 2.500 cuốn sách cùng các hoạt động giao lưu, đố vui, vẽ tranh, trò chơi công nghệ… đã giúp giờ đọc sách trở thành trải nghiệm sống động.

Tại Quảng Trị, từ khi tiếp nhận Dự án “Xe ô-tô Thư viện lưu động đa phương tiện-Ánh sáng tri thức” (năm 2019), trung bình mỗi năm, Thư viện tỉnh này tổ chức được gần 90 chuyến phục vụ tại các địa bàn miền núi, vùng đồng bào Vân Kiều, Pa Cô. Riêng năm 2025, 45 chuyến xe đã phục vụ 9.000 lượt người đọc, luân chuyển 27.500 lượt sách báo và 850 lượt truy cập máy tính.

Với Điện Biên, mô hình “Sách đi tìm bạn đọc” đưa xe thư viện đến các trường phổ thông dân tộc nội trú, đồn biên phòng, cơ sở giáo dục vùng biên. Những chuyến xe không chỉ mang sách, mà còn góp phần hình thành thói quen đọc, kỹ năng tự học và tinh thần học tập suốt đời cho học sinh.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Thư viện Khoa học Tổng hợp triển khai mô hình xe thư viện số lưu động từ năm 2007, hiện có 8 xe chuyên dụng phục vụ học sinh, công nhân, người khiếm thị tại vùng ven, khu công nghiệp, sự kiện văn hóa lớn.

Sự kết hợp giữa sách in và thư viện điện tử, máy tính xách tay, nội dung STEM, cấp thẻ đọc miễn phí... đã giúp xóa nhòa khoảng cách địa lý trong tiếp cận tri thức. Nếu thư viện truyền thống như điểm đến thì thư viện lưu động là người bạn đồng hành, mô hình này khắc phục tính bị động của không gian cố định, chủ động tìm đến bạn đọc, nhất là ở những nơi điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế.

Còn đó những thách thức

Hành trình xanh của những chuyến xe thư viện lưu động đã chứng minh được sức sống và ý nghĩa xã hội sâu sắc. Tuy nhiên, phía sau nụ cười trẻ thơ và những con số ấn tượng về lượt phục vụ là thực tế không ít trăn trở. Mô hình này vẫn đang đối mặt nhiều thách thức, từ nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, nhân lực đến yêu cầu đổi mới nội dung trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.

Trước hết là bài toán kinh phí - một trong những vấn đề cốt lõi quyết định sự duy trì và mở rộng hoạt động. Phần lớn xe thư viện lưu động hiện nay được đầu tư từ ngân sách nhà nước hoặc các dự án hỗ trợ ban đầu. Sau giai đoạn khởi động, chi phí vận hành thường xuyên như xăng dầu, bảo dưỡng xe, thay thế thiết bị, bổ sung sách mới, nâng cấp phần mềm… trở thành áp lực không nhỏ đối với các thư viện địa phương. Mỗi chuyến đi có thể kéo dài nhiều ngày, băng qua những cung đường đèo dốc quanh co, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở vào mùa mưa, nếu không được đầu tư kịp thời, nguy cơ gián đoạn hoạt động là điều khó tránh khỏi.

Bên cạnh nguồn sách, thì tài nguyên thông tin cũng đặt ra yêu cầu đổi mới liên tục. Bạn đọc hôm nay, nhất là thế hệ học sinh sinh ra trong thời đại công nghệ, cần được tiếp cận sách khoa học, công nghệ, ngoại ngữ, kỹ năng số, tài liệu tham khảo phục vụ học tập theo chương trình mới. Điều đó đòi hỏi các dự án phải thường xuyên cập nhật, chọn lọc đầu sách phù hợp, bởi nếu nội dung không đủ hấp dẫn, xe thư viện khó duy trì sức hút lâu dài.

Mặt khác, nhiều xe đã được trang bị máy tính, kết nối internet, thư viện điện tử, song ở vùng sâu, miền xa, hạ tầng mạng chưa ổn định khiến việc vận hành thiết bị gặp khó khăn. Hơn nữa, việc xây dựng cơ sở dữ liệu mở, liên thông tài nguyên giữa các thư viện địa phương đòi hỏi nền tảng kỹ thuật đồng bộ và đội ngũ nhân lực có trình độ công nghệ thông tin. Trong khi đó, cán bộ thư viện ở nhiều nơi vẫn còn mỏng về số lượng, phải kiêm nhiệm nhiều công việc.

Một thách thức khác là làm thế nào để duy trì thói quen đọc bền vững sau mỗi chuyến xe rời đi. Thư viện lưu động có tính chất định kỳ, có nơi mỗi tháng chỉ phục vụ một lần, nếu không có sự phối hợp chặt chẽ với nhà trường, chính quyền cơ sở và các tổ chức đoàn thể để xây dựng “tủ sách vệ tinh”, câu lạc bộ đọc sách, phong trào kể chuyện theo sách… thì hiệu ứng lan tỏa có thể bị gián đoạn. Việc hình thành văn hóa đọc là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng bộ giữa nhiều chủ thể chứ không thể chỉ trông chờ vào những chuyến xe.

Về vấn đề này, Cục trưởng Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Ninh Thị Thu Hương cho rằng: Thành công lớn nhất của mô hình chính là ở sự thay đổi nhận thức trong cộng đồng. Khi trẻ em háo hức chờ ngày xe sách đến; phụ huynh, thầy cô chủ động phối hợp xây dựng tủ sách tại chỗ; chính quyền địa phương xem việc phát triển văn hóa đọc là một phần trong chiến lược phát triển bền vững thì đó mới là dấu hiệu của một nền tảng tri thức đang được bồi đắp. Như vậy, việc gắn hoạt động thư viện lưu động với các chương trình, đề án phát triển văn hóa đọc định hướng đến năm 2030 là bước đi quan trọng để tạo hành lang pháp lý và nguồn lực ổn định.

Đồng thời, cần tăng cường xã hội hóa, huy động doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân cùng chung tay. Ở góc độ quản lý nhà nước, Cục trưởng Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện khẳng định ngành văn hóa sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ thư viện, thúc đẩy liên thông, chia sẻ tài nguyên giữa các địa phương. Nhưng trên hết, yếu tố quyết định vẫn là con người.

Mọi thách thức đều mở ra cơ hội đổi mới. Hành trình xanh vì thế hoàn toàn có cơ hội trở thành hành trình vượt qua rào cản nguồn lực, tư duy. Để những chuyến xe tiếp tục lăn bánh bền bỉ, cần sự vào cuộc đồng bộ của ngành văn hóa, giáo dục, chính quyền địa phương và toàn xã hội. Cần những chính sách đầu tư dài hạn, những chương trình đào tạo cán bộ thư viện theo hướng hiện đại, những mô hình hợp tác công - tư linh hoạt... Và trên hết, cần giữ vững niềm tin rằng đầu tư cho văn hóa đọc là đầu tư cho tương lai.