Dòng sông trong cấu trúc đô thị cổ
Khi nhắc đến Huế, người ta thường nghĩ đến sông Hương. Nhưng trong cấu trúc đô thị của Kinh thành Huế còn một hệ thống kênh đào (người Huế thường gọi là sông đào) bao quanh và xuyên qua thành nội.
Quan trọng nhất là tuyến Đông Ba, Ngự Hà. Đây là tuyến sông nhân tạo được sử dụng để đưa lương thực, hàng hóa từ bên ngoài vào kinh thành. Nếu Ngự Hà kết nối với hệ thống thủy đạo phòng thủ, đi qua nhiều di tích như hồ Tịnh Tâm, Lầu Tàng Thơ, hồ Học Hải, thì ở phía đông kinh thành, sông Đông Ba (còn gọi là Tả Hộ Thành hà) chạy dọc rìa thành, nối với chợ Đông Ba, các khu phố cổ Gia Hội, Chi Lăng rồi xuôi về Bao Vinh, nơi từng là thương cảng sầm uất của Đàng Trong.
Nếu sông Hương tạo nên không gian của một đô thị bên sông, thì những kênh đào này lại mang một cảm giác khép kín, tĩnh lặng và gần gũi với đời sống cư dân bản địa.
Theo ông Cung Trọng Cường, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thành phố Huế, hệ thống sông Đông Ba-Ngự Hà có thể tạo ra một trải nghiệm khác biệt cho du lịch Huế. Các con sông này nằm trong mạng lưới thủy đạo trung tâm và hoàn toàn phù hợp để xây dựng các sản phẩm du lịch đường thủy kết nối di sản, phố cổ và đời sống cư dân đô thị.
Ông Võ Lê Nhật, Bí thư phường Phú Xuân, cho rằng khai thác du lịch sông nước trên các chi lưu của sông Hương là hướng đi cần thiết. Khai thác du lịch sông nước, nhất là Đông Ba và Ngự Hà không chỉ làm phong phú dịch vụ du lịch mà còn thúc đẩy những tiềm năng đang bỏ ngỏ ở khu vực kinh thành và phố cổ, nhất là mảng dịch vụ văn hóa, ẩm thực. Tuy vậy, theo ông Nhật, để những tuyến sông này thật sự thu hút du khách cần có sự đầu tư tương xứng hơn về cảnh quan, ánh sáng và sự thuận tiện cho du khách.
Không chỉ là mở thêm một tuyến tham quan, du lịch đường sông còn mở ra một cách tiếp cận khác với Kinh thành Huế. Nhiều năm qua, giao thông trong khu vực này luôn là điểm nghẽn. Hệ thống cổng thành, cầu cổ và những tuyến đường nhỏ không phù hợp với xe ô-tô du lịch cỡ lớn, khiến nhiều không gian văn hóa bên trong thành khó tiếp cận bằng tour thông thường. Trong bối cảnh đó, đường sông có thể trở thành một lối vào khác.
Chị Dương Cẩm Vân, hướng dẫn viên của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, cho rằng, nếu các tuyến thuyền được khai thác, du khách có thể tiếp cận kinh thành theo cách khác. Đó là sau hành trình tham quan lăng tẩm, họ xuống thuyền, xuôi qua những đoạn sông nằm sát tường thành rồi cập bến ngay giữa thành nội, nơi có thể là một khách sạn nhà rường hay một nhà hàng trong kiến trúc cổ kính.
Đánh thức không gian văn hóa đang bị “bồi lắng”
Đến khi những con sông hòa mình vào nhịp sống đương đại, rồi sẽ không còn nhiều người nhớ đến giai đoạn khá trầm lắng trước đó. Trước những năm 2000, sông Đông Ba từng là nơi neo đậu của hàng trăm chiếc đò, cộng đồng người dân vạn đò sinh sống dọc dòng sông. Còn Ngự Hà gần như bị bỏ quên. Do sông Vạn Xuân bị bồi lắng, nguồn nước không vào được nên nhiều đoạn trở nên tù đọng. Người dân hai bên bờ kể rằng vào mùa khô, lòng sông cạn đến mức có thể xuống, xới đất trồng rau.
Phải đến cuối những năm 2010, thành phố Huế mới bắt đầu triển khai các chương trình nạo vét và chỉnh trang các dòng sông. Hai năm gần đây, việc cải tạo được đẩy mạnh hơn, cây bụi trong lòng sông được dọn dẹp, bờ kè được gia cố, đường dạo bộ hình thành dọc hai bờ... Những thay đổi này tạo tiền đề để các dòng kênh đào dần trở lại với đời sống đô thị.
Nhưng việc đưa thuyền trở lại các tuyến sông không chỉ nhằm mở thêm một hành trình tham quan, bởi điều cần chú ý hơn là khả năng đánh thức những không gian văn hóa đang bị “bồi lắng” trong lòng kinh thành.
Dọc các tuyến sông như Ngự Hà hay Đông Ba rợp bóng cây, những ngôi nhà cũ nằm sau tường thành, nhịp sống chậm rãi đã trở thành một phần bản sắc của Huế. Đây cũng là nơi tập trung nhiều món ăn truyền thống. Khi dòng khách bắt đầu đi thuyền qua các tuyến sông này, những không gian ẩm thực ấy có thể trở thành một phần của hành trình trải nghiệm.
Không chỉ thế, nhiều lớp văn hóa khác của Huế cũng có thể được kết nối trở lại. Huế từng là nơi nghệ thuật hát bội phát triển rực rỡ và nếu những tuyến du lịch đường sông được tổ chức hợp lý, rất có thể mở ra không gian mới cho các hoạt động trình diễn văn hóa truyền thống.
Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Hóa Châu, nơi có phố cổ Bao Vinh, cho rằng, các tuyến du lịch đường sông có thể mở ra cơ hội mới cho khu vực này. Theo ông, người dân Bao Vinh gần đây bắt đầu so sánh nơi mình sống với phố cổ Hội An. “Nếu có hướng khai thác phù hợp, Bao Vinh hoàn toàn có thể phát triển như Hội An hiện nay”, ông nói.
Một buổi sáng ở phố cổ Bao Vinh, tiệm bánh Mạ trong căn nhà cổ ven sông vẫn mở cửa bán các loại bánh truyền thống Huế. Quán không quá nổi tiếng nhưng lại được nhiều du khách nước ngoài tìm đến để học cách làm bánh. “Nếu có thuyền đưa khách từ trung tâm thành phố xuống đây thì chắc đông hơn. Mình nên khác Hội An, sẽ là nơi để khách trải nghiệm chứ không nên dừng ở ngắm nghía”, chị chủ quán chia sẻ.
Theo đề án phát triển du lịch đường thủy của thành phố, các tuyến thuyền có thể kết nối nhiều điểm di sản, làng nghề và khu phố cổ dọc hệ thống sông, từ kinh thành đến Bao Vinh, Thanh Hà hay các làng ven sông Hương. Việc hình thành những tour tuyến này cũng là bước cụ thể hóa định hướng phát triển du lịch đường sông mà thành phố đang theo đuổi.
Bà Trần Thị Hoài Trâm, Giám đốc Sở Du lịch thành phố Huế cho biết, thời gian qua tiềm năng du lịch đường sông của Huế chưa được khai thác tương xứng. Thành phố đang triển khai chiến lược đồng bộ từ thuyền điện năng lượng sạch, đầu tư bến bãi đến xây dựng các tuyến trải nghiệm kết nối di sản, làng nghề và kinh tế đêm nhằm kéo dài thời gian lưu trú của du khách...
Tháng 4/2026, khi những chuyến thuyền điện đầu tiên bắt đầu chạy trên tuyến Ngự Hà-Đông Ba, các kênh đào từng phục vụ kinh đô xưa sẽ bước vào một hành trình mới. Những dòng sông ấy khi đó có thể không chỉ là thủy đạo cũ, mà còn trở thành một phần của không gian văn hóa và đời sống đô thị di sản hôm nay và mai sau.
