Di sản tạo sức hút cho điểm đến
Thanh Hóa từ lâu được biết đến là vùng đất hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa với hệ thống di tích, lễ hội và di sản phi vật thể phong phú. Bên cạnh những điểm đến đã tạo dựng thương hiệu như: Thành Nhà Hồ, Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh hay biển Sầm Sơn, các điểm đến gắn với Tín ngưỡng thờ Mẫu cũng ngày càng thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh. Những hành trình hành hương kết hợp tham quan, tìm hiểu văn hóa đang góp thêm sắc màu cho bức tranh du lịch của xứ Thanh.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được Ủy ban Liên chính phủ về bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể (UNESCO) ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1 tháng 12 năm 2016, tại Ethiopia.
Trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, loại hình di sản này được lưu giữ qua hệ thống đền, phủ, các giá hầu, hát văn, trang phục nghi lễ cùng nhiều phong tục gắn với đời sống văn hóa của người dân. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa giàu bản sắc, tạo điều kiện để hình thành những sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng nếu được khai thác phù hợp.
Phát triển du lịch từ di sản luôn đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo tồn và khai thác. Đó cũng là chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu dành sự quan tâm trong thời gian qua. Trong số những công trình khảo cứu chuyên sâu về lĩnh vực này có cuốn sách với chủ đề “Tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn Thanh Hóa - Bản sắc và giải pháp phục vụ phát triển du lịch”, tập hợp những nghiên cứu do Viện Nghiên cứu Ứng dụng văn hóa truyền thống và Kiến trúc xây dựng Việt Nam thực hiện. Công trình tập hợp kết quả khảo sát thực địa, hệ thống hóa tư liệu về lịch sử hình thành, nghi lễ, hát văn, trang phục và không gian thực hành tín ngưỡng, đồng thời đưa ra nhiều luận cứ phục vụ việc phát huy các giá trị văn hóa trong phát triển du lịch.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà nghiên cứu văn hóa nghệ thuật Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, việc Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh đã khẳng định sức sống của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.
Thanh Hóa là một trong những địa phương lưu giữ nhiều giá trị đặc sắc của loại hình di sản này với hệ thống nghi lễ, thực hành văn hóa và không gian thờ tự mang bản sắc riêng. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn cho rằng: “Việc nghiên cứu, sưu tầm và xuất bản các công trình về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở Thanh Hóa có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn di sản. Những kết quả nghiên cứu cũng tạo thêm cơ sở khoa học để phát huy các giá trị văn hóa phục vụ phát triển du lịch tâm linh. Bên cạnh đó, việc lan tỏa các giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ củng cố nền tảng tinh thần của xã hội, gìn giữ bản sắc dân tộc và tạo thêm động lực cho phát triển văn hóa, du lịch tại xứ Thanh”.
Để những giá trị của tín ngưỡng thờ Mẫu được khai thác hiệu quả, điều quan trọng là phải nhận diện đầy đủ các yếu tố cấu thành di sản. Đây cũng là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình khảo cứu của nhóm nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Ứng dụng văn hóa truyền thống và Kiến trúc xây dựng Việt Nam. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Hà Huy Tâm, thời gian qua, Viện đã triển khai đề tài nghiên cứu về phát huy giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu tại Thanh Hóa và biên soạn công trình chuyên khảo nhằm hệ thống hóa tư liệu về nghi lễ, trang phục, hát văn cùng các giá trị văn hóa liên quan. Đây là cơ sở giúp nhìn nhận đầy đủ hơn diện mạo của tín ngưỡng thờ Mẫu trên địa bàn tỉnh.
Qua quá trình khảo sát, nhóm nghiên cứu nhận thấy bên cạnh những giá trị truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, hoạt động thực hành tín ngưỡng hiện nay cũng xuất hiện một số biểu hiện xa rời bản sắc vốn có. Theo nhà nghiên cứu Hà Huy Tâm, đây là vấn đề cần được định hướng và chấn chỉnh kịp thời để bảo đảm sự trong sáng của di sản. Ông cho biết, bảo tồn tín ngưỡng thờ Mẫu cần tập trung gìn giữ những yếu tố cốt lõi như nghi lễ truyền thống, hát văn, trang phục và không gian thực hành tín ngưỡng. Chính những giá trị này tạo nên nét đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở xứ Thanh, đồng thời là nền tảng để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, mang bản sắc riêng.
Từ những khảo cứu và thực tiễn tại Thanh Hóa có thể thấy, khi các giá trị văn hóa được nhận diện đúng và được gìn giữ một cách nghiêm túc, di sản sẽ có thêm điều kiện để trở thành lợi thế trong phát triển du lịch. Đây cũng là tiền đề để nhiều điểm thờ Mẫu trên địa bàn tỉnh từng bước khẳng định sức hút đối với du khách, tạo sự kết nối với các tuyến, điểm du lịch khác của địa phương.
Đưa di sản trở thành lợi thế của du lịch
Thực tế những năm gần đây cho thấy, nhiều điểm thờ Mẫu tại Thanh Hóa đã trở thành điểm dừng chân quen thuộc trong hành trình khám phá văn hóa của du khách. Bên cạnh ý nghĩa tín ngưỡng, các đền, phủ còn lưu giữ kiến trúc truyền thống, nghệ thuật hát văn, trang phục hầu đồng và nhiều phong tục đặc sắc. Đây là những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn riêng, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch của địa phương.
Theo Nhà văn, Tiến sĩ Nghệ thuật học Lê Ngọc Minh, tín ngưỡng thờ Mẫu có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế xã hội và du lịch của Thanh Hóa. Nếu được bảo tồn và khai thác đúng hướng, các không gian thực hành tín ngưỡng sẽ trở thành động lực thúc đẩy du lịch văn hóa tâm linh, tạo thêm cơ hội phát triển cho địa phương.
Từ thực tiễn khảo sát, Tiến sĩ Lê Ngọc Minh dẫn chứng nhiều điểm di tích gắn với Tín ngưỡng thờ Mẫu như Đền Sòng, Phủ Na, Đền Cô Bơ hiện thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh. Lượng khách hành hương, chiêm bái tăng qua các mùa lễ hội đã tạo nguồn lực phục vụ công tác tu bổ di tích, cải thiện hạ tầng giao thông và đầu tư thêm nhiều công trình phục vụ đời sống dân sinh. Theo ông, sức hút của các điểm thờ Mẫu còn tạo sự kết nối giữa các loại hình du lịch trên địa bàn tỉnh. Sau hành trình chiêm bái, nhiều du khách tiếp tục tham quan biển Sầm Sơn, Khu di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh cùng nhiều danh thắng, di tích lịch sử khác. Sự liên kết này mở ra điều kiện để hình thành các tuyến du lịch kết hợp giữa văn hóa tâm linh, sinh thái và nghỉ dưỡng, giúp hành trình trải nghiệm của du khách phong phú hơn.
Một hiệu quả khác được ghi nhận là sự phát triển của các dịch vụ gắn với hoạt động du lịch. Khu vực quanh các đền, phủ đã hình thành nhiều cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống, hàng lưu niệm và các sản phẩm thủ công truyền thống. Vào mùa lễ hội, nhiều lao động địa phương có thêm việc làm và tăng thu nhập từ các hoạt động phục vụ khách tham quan.
Tuy nhiên, cùng với cơ hội phát triển cũng đặt ra yêu cầu giữ gìn bản sắc của di sản. Nếu chạy theo lợi ích trước mắt hoặc tổ chức các hoạt động thiếu kiểm soát, những giá trị cốt lõi của tín ngưỡng rất dễ bị mai một. Đây cũng là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu nhấn mạnh khi bàn về phát triển du lịch văn hóa.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phi, Viện trưởng Nghiên cứu ứng dụng văn hóa truyền thống và kiến trúc xây dựng Việt Nam, khi được gìn giữ đúng bản sắc, tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa ở xứ Thanh. Muốn làm được điều đó, việc khai thác giá trị di sản luôn phải đi cùng công tác bảo tồn, tránh chạy theo xu hướng thương mại hóa hoặc thị hiếu nhất thời làm biến dạng không gian văn hóa truyền thống.
Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phi khẳng định: “Việc phát huy giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu cần hướng đến mục tiêu quảng bá hình ảnh văn hóa của địa phương, tạo thêm động lực cho phát triển du lịch và kinh tế, đồng thời gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc cho các thế hệ sau. Đây cũng là hướng đi giúp các sản phẩm du lịch văn hóa tạo được dấu ấn riêng trong bối cảnh nhiều địa phương đang khai thác lợi thế từ di sản”.
Thực tế tại Thanh Hóa cho thấy, những điểm đến có khả năng giữ được không gian văn hóa truyền thống, tổ chức hoạt động tín ngưỡng đúng quy chuẩn và bảo tồn tốt các yếu tố gốc luôn tạo được sức hút lâu dài đối với du khách. Giá trị của di sản vì thế không nằm ở quy mô lễ hội hay lượng khách đông, mà được tạo dựng từ bản sắc, tính chân thực và chiều sâu văn hóa.
Trong chiến lược phát triển du lịch của Thanh Hóa, việc khai thác các giá trị văn hóa bản địa đang trở thành một hướng đi giàu tiềm năng. Tín ngưỡng thờ Mẫu với hệ thống đền phủ, nghi lễ, nghệ thuật hát văn và kho tàng tri thức dân gian là một trong những nguồn tài nguyên đặc sắc nếu được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy đúng hướng.
