Khi thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (năm 2016), niềm tự hào đi cùng với trách nhiệm: Làm sao để di sản tiếp tục phát triển đúng hướng, không bị cuốn vào những biến động của đời sống hiện đại. Từ trăn trở ấy, cuốn sách “Chấn hưng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ” (Nhà xuất bản Hội Nhà văn vừa ấn hành) của tác giả Bình An ra đời như những đối thoại thẳng thắn, giàu suy tư về con đường gìn giữ “hồn cốt” di sản.
Tác giả Bình An tiếp cận đề tài bằng kinh nghiệm thực địa kéo dài hơn một thập niên (2014-2026). Những chuyến điền dã tại nhiều địa phương từ miền núi đến Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung Bộ, với việc quan sát hàng trăm vấn hầu, trò chuyện cùng nghệ nhân, các thanh đồng, người hành lễ và nhà quản lý, đã tạo nên chất liệu sống động cho cuốn sách.
Không dừng lại ở việc tái hiện lịch sử hay cấu trúc thần điện, tác giả dành nhiều trang viết để lý giải căn cốt văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi hình tượng Thánh Mẫu được nhìn nhận như biểu tượng của tính nữ linh thiêng, của sự bao dung và sáng tạo trong tâm thức dân gian. Theo tác giả, tín ngưỡng này không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là hệ giá trị văn hóa phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với vũ trụ, giữa cá nhân với cộng đồng.
Điểm tạo nên dấu ấn riêng của cuốn sách là cách nhìn thẳng vào thực trạng. Từ những ghi chép điền dã, tác giả cho rằng cùng với sự lan tỏa của di sản sau khi được vinh danh, đời sống thực hành tín ngưỡng cũng xuất hiện nhiều biến chuyển. Có những buổi hầu đồng mang tính trình diễn nhiều hơn là hành lễ; có nơi lễ vật trở nên cầu kỳ, nặng về hình thức; có hiện tượng lợi dụng tâm lý cầu lộc, cầu phúc để dẫn dắt niềm tin. Song song với đó vẫn là những nghệ nhân, thanh đồng lặng lẽ giữ nếp xưa, coi trọng đạo lý và sự thanh sạch trước khi hầu Thánh. Chính sự đối lập ấy làm nên bức tranh nhiều gam màu của đời sống tín ngưỡng hôm nay.
Một nét đáng chú ý trong cuốn sách là việc tác giả tiếp cận những vấn đề xã hội đang diễn ra trong không gian tín ngưỡng. Nhiều người trẻ tìm thấy ở nghi lễ không gian thể hiện bản ngã. Tác giả nhìn nhận đây là biểu hiện của tính bao dung trong văn hóa dân gian, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết của định hướng đúng đắn để không làm lệch chuẩn nghi lễ và giá trị văn hóa, tâm linh.
Từ những quan sát thực tế, cuốn sách đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm quản lý và bảo tồn. Theo tác giả, chấn hưng văn hóa không thể chỉ trông chờ vào các quy định hành chính, mà cần sự đồng hành của cộng đồng, sự tỉnh táo của truyền thông và ý thức tự điều chỉnh từ chính người thực hành. Khái niệm “Tâm - Lễ - Đạo” được nhấn mạnh như trục giá trị cốt lõi: giữ tâm sáng, giữ lễ đúng và sống theo đạo lý dân gian.
Có thể thấy, “Chấn hưng tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ” không phải là một công trình mang tính phê phán, mà là lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng sâu sắc: di sản chỉ thực sự sống khi được gìn giữ bằng tri thức, bằng sự khiêm cung và bằng trách nhiệm cộng đồng. Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang chịu tác động mạnh mẽ của đời sống hiện đại, cuốn sách góp thêm một tiếng nói giàu tính xây dựng, khơi gợi suy ngẫm về cách ứng xử với di sản văn hóa dân tộc, để ánh sáng thiêng liêng không chỉ là hình thức, mà tiếp tục lan tỏa những giá trị nhân văn bền vững trong xã hội hôm nay.
Tác giả Bình An hiện là Phó Trưởng Ban Thông tin-Truyền thông Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam; Trưởng Ban Thư ký Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam; phóng viên Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển, hội viên Hội Nhà báo Việt Nam.
